શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 63

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

क्रोधाद्भवति सम्मोहः सम्मोहात्स्मृतिविभ्रमः ।
स्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

krodhādbhavati sammohaḥ sammohātsmṛtivibhramaḥ .
smṛtibhraṃśād buddhināśo buddhināśātpraṇaśyati ॥

અર્થ

ક્રોધમાંથી સંમોહ (ગાઢ મૂઢતા) ઉત્પન્ન થાય છે, સંમોહમાંથી સ્મૃતિ ભ્રમિત થાય છે, સ્મૃતિ નષ્ટ થતાં બુદ્ધિનો નાશ થાય છે, અને બુદ્ધિના નાશથી માણસ પોતે નાશ પામે છે.

શબ્દાર્થ

क्रोधात् – ક્રોધમાંથી
भवति – થાય છે
सम्मोहः – ગાઢ મોહ, વિવેકહીન મૂઢતા
सम्मोहात् – મોહમાંથી
स्मृतिविभ्रमः – સ્મૃતિનો ભ્રમ, સાચી વાત ભૂલી જવી
स्मृतिभ्रंशात् – સ્મૃતિ નષ્ટ થવાથી
बुद्धिनाशः – બુદ્ધિ (વિવેક)નો નાશ
बुद्धिनाशात् – બુદ્ધિના નાશથી
प्रणश्यति – સંપૂર્ણપણે નાશ પામે છે

અન્વય

क्रोधात् सम्मोहः भवति, सम्मोहात् स्मृतिविभ्रमः, स्मृतिभ्रंशात् बुद्धिनाशः, बुद्धिनाशात् (पुरुषः) प्रणश्यति ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં પતનની સીડીનાં ચાર પગથિયાં બતાવ્યાં હતાં — વિષયચિંતન, આસક્તિ, કામના અને ક્રોધ. આ શ્લોક એ જ સીડીને અંત સુધી લઈ જાય છે. ક્રોધ પછી બીજાં ચાર પગથિયાં છે — સંમોહ, સ્મૃતિભ્રંશ, બુદ્ધિનાશ અને સંપૂર્ણ વિનાશ. આમ બંને શ્લોકોમાં કુલ આઠ કડીઓની એવી સાંકળ છે જે એક સાધારણ વિચારથી શરૂ થઈને માણસના સર્વનાશ સુધી પહોંચે છે.

પાંચમું પગથિયું — ‘ક્રોધાદ્ભવતિ સંમોહઃ’ — ક્રોધમાંથી સંમોહ. ક્રોધ આવતાં જ માણસની વિવેકશક્તિ ધૂંધળી બની જાય છે. તેને ભાન રહેતું નથી કે શું યોગ્ય છે અને શું અયોગ્ય, કોણ પોતાનું છે અને કોણ પરાયું. આચાર્ય શંકર ઉદાહરણ આપે છે કે ક્રોધિત માણસ પોતાના ગુરુનું પણ અપમાન કરી બેસે છે. આ ‘સમ્+મોહ’ — સંપૂર્ણ મોહ — છે, જાણે આંખો પર ધુમાડાનો પડદો પડી ગયો હોય.

છઠ્ઠું પગથિયું — ‘સંમોહાત્સ્મૃતિવિભ્રમઃ’ — મોહમાંથી સ્મૃતિનો ભ્રમ. અહીં ‘સ્મૃતિ’નો અર્થ માત્ર યાદશક્તિ નથી. તે એ બધી બાબતોની સ્મૃતિ છે જે આપણે શાસ્ત્રો, ગુરુઓ અને પોતાના અનુભવમાંથી શીખ્યા છીએ — આપણાં મૂલ્યો, આપણાં વચનો, સંબંધોની મર્યાદા, કર્મોનાં પરિણામો. મોહની અવસ્થામાં આ બધું ભુલાઈ જાય છે. માણસ એવું કહી બેસે છે જે ક્યારેય કહેવા માગતો ન હતો, એવું કરી બેસે છે જેનું પરિણામ તે સારી રીતે જાણતો હતો.

સાતમું પગથિયું — ‘સ્મૃતિભ્રંશાદ્બુદ્ધિનાશઃ’ — સ્મૃતિ નષ્ટ થવાથી બુદ્ધિનો નાશ. બુદ્ધિ એ શક્તિ છે જે સાચા-ખોટાનો નિર્ણય કરે છે. પણ નિર્ણય કરવા માટે તેને સ્મૃતિનો આધાર જોઈએ — સિદ્ધાંતો અને અનુભવોનો. જ્યારે સ્મૃતિ જ ન રહી, તો બુદ્ધિ કયા આધારે નિર્ણય કરે? આચાર્ય શંકર બુદ્ધિનાશને અંતઃકરણની કાર્ય કરવાની અયોગ્યતા કહે છે — બુદ્ધિ હોવા છતાં તે કામ કરતી નથી.

આઠમું અને અંતિમ પગથિયું — ‘બુદ્ધિનાશાત્પ્રણશ્યતિ’ — બુદ્ધિના નાશથી માણસનો વિનાશ. આચાર્ય શંકરના શબ્દોમાં, માણસ ત્યાં સુધી જ માણસ છે જ્યાં સુધી તેનું અંતઃકરણ કર્તવ્ય-અકર્તવ્યનો વિવેક કરવા સમર્થ છે; વિવેક ગુમાવતાં જ તે પુરુષાર્થ માટે અયોગ્ય બને છે — આ જ તેનો વિનાશ છે. આ વિનાશ શારીરિક મૃત્યુથી પણ ગંભીર છે, કારણ કે તે જીવનના પરમ લક્ષ્યમાંથી પતન છે. રામાનુજાચાર્ય પણ કહે છે કે બુદ્ધિ નષ્ટ થતાં માણસ ફરી સંસારચક્રમાં ડૂબી જાય છે.

આ સાંકળને સમજવા એક ઉદાહરણ લઈએ. કોઈ માણસે મિત્રની નવી ગાડી જોઈ (ચિંતન), વારંવાર તેના વિશે વિચારવા લાગ્યો (આસક્તિ), તેને પણ એવી જ જોઈએ (કામના), પૈસા નથી તો પરિવાર પર ચિડાવા લાગ્યો (ક્રોધ), ક્રોધમાં પોતાનું-પરાયું ભૂલી ગયો (મોહ), પોતાના સંસ્કાર અને પ્રામાણિકતાનું મૂલ્ય ભૂલી ગયો (સ્મૃતિભ્રંશ), કોઈ ખોટો રસ્તો અપનાવ્યો (બુદ્ધિનાશ), અને અંતે પોતાની પ્રતિષ્ઠા અને શાંતિ બંને ગુમાવી બેઠો (વિનાશ).

આ શ્લોક આપણને ડરાવવા માટે નહીં, જગાડવા માટે છે. દરેક કડી પર અટકવાની તક છે, પણ જેટલા નીચે જઈએ, અટકવું તેટલું અઘરું બનતું જાય છે. તેથી સૌથી મોટી સમજદારી પહેલી કડી પર જ સજાગ થવામાં છે. અને આ સાંકળ ઊલટી દિશામાં પણ કામ કરે છે — ઈશ્વર કે સદ્વિચારનું ચિંતન સત્સંગ, સદ્ભાવ, શાંતિ અને અંતે મુક્તિ સુધી લઈ જાય છે, જેનું વર્ણન આગલા શ્લોકોમાં છે.

સંદર્ભ

2.62માં પતનની સીડીનાં પહેલાં ચાર પગથિયાં — વિષયચિંતન, આસક્તિ, કામના અને ક્રોધ — બતાવ્યાં. આ શ્લોક બાકીનાં ચાર — સંમોહ, સ્મૃતિભ્રંશ, બુદ્ધિનાશ અને વિનાશ — નું વર્ણન કરે છે. આગલા શ્લોક (2.64)માં શ્રીકૃષ્ણ આનાથી ઊલટો, ઉત્થાનનો માર્ગ બતાવે છે — રાગ-દ્વેષથી મુક્ત ઇન્દ્રિયો વડે વિચરનાર પ્રસાદ (શાંતિ) પામે છે.

જીવન-બોધ

ક્રોધમાં કોઈ નિર્ણય ન લો, કોઈ વચન ન આપો — એ સમયે સ્મૃતિ અને વિવેક બંને ધૂંધળાં હોય છે. પતનની દરેક કડી પર અટકવાની તક છે; જેટલા વહેલા અટકો, તેટલું સરળ છે.

મુખ્ય શબ્દો

સંમોહ: ક્રોધમાંથી જન્મેલી સંપૂર્ણ મૂઢતા, યોગ્ય-અયોગ્યનું ભાન ન રહેવું
સ્મૃતિભ્રંશ: શીખેલાં મૂલ્યો, સિદ્ધાંતો અને અનુભવો ભૂલી જવાં
બુદ્ધિનાશ: વિવેકશક્તિનું કાર્ય ન કરી શકવું
પ્રણાશ: જીવનના પરમ લક્ષ્યમાંથી સંપૂર્ણ પતન