ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 4 – જ્ઞાનકર્મસંન્યાસયોગ
જ્ઞાન, કર્મ અને સંન્યાસ દ્વારા દિવ્ય પ્રાપ્તિ.
42 શ્લોક
આ અધ્યાયના બધા શ્લોક
- 4.1 – श्रीभगवानुवाच – શ્રીભગવાને કહ્યું — આ અવિનાશી યોગનો ઉપદેશ મેં સૃષ્ટિના આરંભે વિવસ્વાન્ (સૂર્યદેવ)ને આપ્યો હતો; વિવસ્વાને તે…
- 4.2 – एवं परम्पराप्राप्तमिमं राजर्षयो विदुः – હે પરંતપ! આ રીતે ગુરુ-શિષ્ય પરંપરાથી પ્રાપ્ત થયેલા આ યોગને રાજર્ષિઓએ જાણ્યો.
- 4.3 – स एवायं मया तेऽद्य – એ જ આ પુરાતન યોગ આજે મેં તને કહ્યો છે, કારણ કે તું મારો ભક્ત અને સખા છે. ખરેખર આ અત્યંત ઉત્તમ રહસ્ય છે.
- 4.4 – अर्जुन उवाच – અર્જુને કહ્યું — આપનો જન્મ તો હમણાંનો (પાછળનો) છે અને સૂર્યદેવ વિવસ્વાનનો જન્મ ઘણો પહેલાંનો છે.
- 4.5 – श्रीभगवानुवाच – શ્રીભગવાને કહ્યું — હે અર્જુન! મારા અને તારા ઘણા જન્મો વીતી ચૂક્યા છે. હે પરંતપ!
- 4.6 – अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन् – હું અજન્મા અને અવિનાશી સ્વરૂપ હોવા છતાં, તથા સર્વ પ્રાણીઓનો ઈશ્વર હોવા છતાં, મારી પ્રકૃતિને મારા અધીન રાખીને…
- 4.7 – यदा यदा हि धर्मस्य – હે ભારત! જ્યારે જ્યારે ધર્મની હાનિ થાય છે અને અધર્મનો ઉદય (વધારો) થાય છે, ત્યારે ત્યારે હું પોતાને પ્રગટ…
- 4.8 – परित्राणाय साधूनां विनाशाय च – સજ્જનોના રક્ષણ માટે, દુષ્કર્મ કરનારાઓના વિનાશ માટે અને ધર્મને સારી રીતે સ્થાપિત કરવા માટે હું યુગે યુગે…
- 4.9 – जन्म कर्म च मे – હે અર્જુન! મારો જન્મ અને કર્મ દિવ્ય છે — આ રીતે જે મનુષ્ય તેને તત્ત્વથી જાણી લે છે, તે શરીર છોડ્યા પછી ફરી…
- 4.10 – वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः – રાગ, ભય અને ક્રોધથી સર્વથા રહિત, મારામાં તન્મય અને મારે આશ્રિત રહેનારા ઘણા લોકો જ્ઞાનરૂપી તપથી પવિત્ર થઈને…
- 4.11 – ये यथा मां प्रपद्यन्ते – હે પાર્થ! જે મનુષ્યો જે ભાવથી મારું શરણ લે છે, હું તેમને એ જ રીતે ફળ આપીને અનુગ્રહ કરું છું.
- 4.12 – काङ्क्षन्तः कर्मणां सिद्धिं यजन्त – આ લોકમાં કર્મોના ફળની સિદ્ધિ ઇચ્છનારા લોકો દેવતાઓની પૂજા કરે છે, કારણ કે મનુષ્યલોકમાં કર્મથી ઉત્પન્ન થતી…
- 4.13 – चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः – ગુણ અને કર્મના વિભાગ પ્રમાણે ચાર વર્ણની વ્યવસ્થા મારા દ્વારા રચાઈ છે.
- 4.14 – न मां कर्माणि लिम्पन्ति – કર્મો મને લિપ્ત કરતાં નથી, અને મને કર્મોના ફળની કોઈ ઇચ્છા પણ નથી.
- 4.15 – एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म – આ રીતે (આત્માને અકર્તા અને કર્મને અબંધક) જાણીને પહેલાંના મુમુક્ષુ પુરુષોએ પણ કર્મો કર્યાં હતાં.
- 4.16 – किं कर्म किमकर्मेति कवयोऽप्यत्र – કર્મ શું છે અને અકર્મ શું છે — આ વિષયમાં બુદ્ધિમાન પુરુષો પણ મૂંઝાઈ જાય છે.
- 4.17 – कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं – કર્મનું સ્વરૂપ પણ જાણવું જોઈએ, વિકર્મ (નિષિદ્ધ કર્મ)નું સ્વરૂપ પણ જાણવું જોઈએ અને અકર્મનું સ્વરૂપ પણ જાણવું…
- 4.18 – कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च – જે મનુષ્ય કર્મમાં અકર્મ જુએ છે અને અકર્મમાં કર્મ જુએ છે, તે મનુષ્યોમાં બુદ્ધિમાન છે; તે જ યોગયુક્ત છે અને તે…
- 4.19 – यस्य सर्वे समारम्भाः कामसङ्कल्पवर्जिताः – જેનાં બધાં કાર્યો કામના અને સંકલ્પથી રહિત હોય છે, જેનાં સમસ્ત કર્મો જ્ઞાનરૂપી અગ્નિમાં ભસ્મ થઈ ગયાં છે, તે…
- 4.20 – त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तो निराश्रयः – જે પુરુષ કર્મફળની આસક્તિ ત્યાગીને સદા તૃપ્ત રહે છે અને કોઈ (સાંસારિક) આશ્રય પર નિર્ભર રહેતો નથી, તે કર્મોમાં…
- 4.21 – निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः – જે આશા (કામના)થી રહિત છે, જેણે પોતાનાં ચિત્ત અને શરીરને વશમાં કર્યાં છે, અને જેણે સર્વ પ્રકારના સંગ્રહ…
- 4.22 – यदृच्छालाभसन्तुष्टो द्वन्द्वातीतो विमत्सरः – જે માગ્યા વિના આપમેળે મળી જાય તેમાં જ સંતુષ્ટ રહે છે, જે સુખ-દુઃખ વગેરે દ્વંદ્વોથી પર થઈ ગયો છે, જે…
- 4.23 – गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः – જેની આસક્તિ ચાલી ગઈ છે, જે (રાગ-દ્વેષ વગેરે બંધનોથી) મુક્ત છે, જેનું ચિત્ત જ્ઞાનમાં સ્થિર છે અને જે માત્ર…
- 4.24 – ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा – અર્પણ (આહુતિ આપવાનું સાધન, જેમ કે સ્રુવા) બ્રહ્મ છે, હવિ (આહુતિનું દ્રવ્ય) બ્રહ્મ છે, બ્રહ્મરૂપ કર્તા દ્વારા…
- 4.25 – दैवमेवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते – કેટલાક યોગીઓ દેવતાઓના પૂજનરૂપ યજ્ઞનું જ સારી રીતે અનુષ્ઠાન કરે છે; અને બીજા (જ્ઞાનીઓ) બ્રહ્મરૂપ અગ્નિમાં…
- 4.26 – श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति – કેટલાક સાધકો શ્રોત્ર (કાન) વગેરે ઇન્દ્રિયોને સંયમરૂપી અગ્નિઓમાં હોમે છે; અને બીજા શબ્દ વગેરે વિષયોને…
- 4.27 – सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे – બીજા (યોગીઓ) બધી ઇન્દ્રિયોનાં કર્મોને અને પ્રાણોનાં કર્મોને જ્ઞાનથી પ્રકાશિત આત્મસંયમયોગરૂપી અગ્નિમાં હોમે છે.
- 4.28 – द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे – કેટલાક દ્રવ્ય (ધન-સામગ્રી)ને યજ્ઞ બનાવે છે, કેટલાક તપને યજ્ઞ બનાવે છે, કેટલાક યોગને યજ્ઞ બનાવે છે; અને દૃઢ…
- 4.29 – अपाने जुह्वति प्राणं प्राणेऽपानं – એ જ રીતે બીજા પ્રાણાયામપરાયણ સાધકો અપાનમાં પ્રાણને હોમે છે અને પ્રાણમાં અપાનને; તથા પ્રાણ અને અપાનની ગતિ…
- 4.30 – अपरे नियताहाराः प्राणान्प्राणेषु जुह्वति – બીજા નિયમિત આહાર કરનારા સાધકો પ્રાણોને પ્રાણોમાં હોમે છે.
- 4.31 – यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम् – હે કુરુશ્રેષ્ઠ! યજ્ઞ પછી બચેલા અમૃતરૂપી અન્નનો ભોગ કરનારા સનાતન બ્રહ્મને પ્રાપ્ત થાય છે.
- 4.32 – एवं बहुविधा यज्ञा वितता – આ રીતે અનેક પ્રકારના યજ્ઞો વેદની વાણીમાં વિસ્તારથી વર્ણવાયેલા છે.
- 4.33 – श्रेयान्द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परन्तप – હે પરંતપ! દ્રવ્યમય (સામગ્રીથી કરાતા) યજ્ઞ કરતાં જ્ઞાનયજ્ઞ શ્રેષ્ઠ છે. હે પાર્થ!
- 4.34 – तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया – એ જ્ઞાનને તું (તત્ત્વદર્શી ગુરુ પાસે જઈને) વિનમ્ર પ્રણામથી, જિજ્ઞાસાપૂર્ણ પ્રશ્નોથી અને સેવાથી જાણ.
- 4.35 – यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि – હે પાંડવ! જે જ્ઞાનને જાણીને તું ફરી આ પ્રકારના મોહને પ્રાપ્ત નહીં થાય, અને જેના દ્વારા તું સર્વ પ્રાણીઓને…
- 4.36 – अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः – જો તું બધા પાપીઓ કરતાં પણ વધુ પાપ કરનારો હોય, તોપણ જ્ઞાનરૂપી નૌકા દ્વારા તું નિશ્ચિત રીતે સમગ્ર પાપસમુદ્રને…
- 4.37 – यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन – હે અર્જુન! જેમ સારી રીતે પ્રજ્વલિત અગ્નિ ઇંધણને બાળીને ભસ્મ કરી દે છે, તેમ જ્ઞાનરૂપી અગ્નિ સમગ્ર કર્મોને…
- 4.38 – न हि ज्ञानेन सदृशं – આ સંસારમાં જ્ઞાન જેવું પવિત્ર કરનારું નિઃસંદેહ કંઈ જ નથી.
- 4.39 – श्रद्धावाँल्लभते ज्ञानं तत्परः संयतेन्द्रियः – શ્રદ્ધાવાન, (જ્ઞાનપ્રાપ્તિમાં) તત્પર અને ઇન્દ્રિયોને સંયમમાં રાખનાર પુરુષ જ્ઞાનને પ્રાપ્ત કરે છે; અને…
- 4.40 – अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति – વિવેકહીન (અજ્ઞાની), શ્રદ્ધારહિત અને સંશયથી ભરેલા મનવાળો પુરુષ (પરમાર્થથી) નાશ પામે છે.
- 4.41 – योगसंन्यस्तकर्माणं ज्ञानसञ्छिन्नसंशयम् – હે ધનંજય! જેણે યોગ દ્વારા કર્મોનો (કર્તાપણા અને ફળાસક્તિનો) સંન્યાસ કર્યો છે, જેના બધા સંશયો જ્ઞાન દ્વારા…
- 4.42 – तस्मादज्ञानसम्भूतं हृत्स्थं ज्ञानासिनात्मनः – તેથી હે ભારત! અજ્ઞાનથી ઉત્પન્ન થયેલા અને પોતાના હૃદયમાં રહેલા આ સંશયને જ્ઞાનરૂપી તલવારથી કાપીને યોગ…