શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 12

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः ।
न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

na tvevāhaṃ jātu nāsaṃ na tvaṃ neme janādhipāḥ .
na caiva na bhaviṣyāmaḥ sarve vayamataḥ param ॥

અર્થ

એવું ક્યારેય નહોતું કે હું ન હતો, કે તું ન હતો, કે આ રાજાઓ ન હતા; અને એવું પણ નથી કે હવે પછી આપણે સૌ નહીં હોઈએ.

શબ્દાર્થ

न तु एव – એવું તો નથી જ
अहम् – હું
जातु – ક્યારેય
न आसम् – ન હતો
न त्वम् – ન તું
न इमे – ન આ
जनाधिपाः – રાજાઓ
न च एव – અને ન જ
न भविष्यामः – નહીં રહીએ
सर्वे – સૌ
वयम् – આપણે
अतः परम् – હવે પછી, ભવિષ્યમાં

અન્વય

अहं जातु न आसम् (इति) न तु एव; त्वं न (आसीः इति न); इमे जनाधिपाः न (आसन् इति न) । अतः परं वयं सर्वे न भविष्यामः (इति) च न एव ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું હતું કે જ્ઞાનીઓ શોક કરતા નથી. હવે તેઓ તેનું પહેલું કારણ આપે છે — આત્માની નિત્યતા. તેઓ ત્રણેય કાળની વાત કરે છે: ભૂતકાળમાં એવો કોઈ સમય નહોતો જ્યારે આપણે ન હતા, અને ભવિષ્યમાં એવો કોઈ સમય નહીં આવે જ્યારે આપણે નહીં હોઈએ. જેનો ન આદિ છે ન અંત, તેના માટે શોક શાનો?

શ્રીકૃષ્ણ પોતાને, અર્જુનને અને સામે ઊભેલા બધા રાજાઓને એક જ વાક્યમાં સમાવે છે. એનો અર્થ એ છે કે નિત્યતા માત્ર ભગવાનની નહીં, પ્રત્યેક જીવની પણ છે. શરીરો બદલાય છે, નામ-રૂપ બદલાય છે, પરંતુ આ શરીરોમાં રહેલું ચેતન તત્ત્વ સદા રહે છે.

આ શ્લોકની વ્યાખ્યામાં આચાર્યો વચ્ચે એક મહત્વનો ભેદ છે. આચાર્ય શંકર અનુસાર અહીં બહુવચન ‘વયમ્’ (આપણે) માત્ર શરીરોની ભિન્નતાને કારણે છે; આત્મા તત્ત્વતઃ એક જ છે અને ત્રણેય કાળમાં નિત્ય છે. રામાનુજાચાર્ય અને માધ્વાચાર્ય આ શ્લોકને એક મહત્વનું પ્રમાણ માને છે કે ભગવાન અને જીવ બંને નિત્ય છે અને તેમની ભિન્નતા પણ નિત્ય છે — કારણ કે ભગવાન ‘હું, તું અને આ સૌ’ કહીને ભવિષ્યમાં પણ ભેદ જાળવી રાખે છે. બંને મતોમાં એ સહમતિ છે કે આત્મા અજર-અમર છે.

આ શ્લોક મૃત્યુના ભયને મૂળમાંથી કાપે છે. જ્યારે આપણે સમજીએ છીએ કે આપણું સાચું સ્વરૂપ શરીર નથી, પણ એ નિત્ય ચેતના છે જે શરીરને જીવન આપે છે, ત્યારે મૃત્યુ અંત નહીં, માત્ર એક પરિવર્તન લાગવા લાગે છે. આ જ સમજથી અર્જુનનો શોક દૂર થવાનો આરંભ થાય છે.

વ્યવહારુ જીવનમાં પણ આ દૃષ્ટિ મોટી શક્તિ આપે છે. જે વ્યક્તિ પોતાને માત્ર એક ક્ષણભંગુર શરીર માને છે, તે ભય અને અસુરક્ષામાં જીવે છે; જે પોતાને નિત્ય આત્મા જાણે છે, તે હિંમત અને શાંતિથી જીવનના દરેક પડકારનો સામનો કરે છે.

સંદર્ભ

2.11માં શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું કે જ્ઞાનીઓ ન મૃતકો માટે શોક કરે છે ન જીવિતો માટે. અહીં તેઓ પહેલું કારણ આપે છે — આત્મા ત્રણેય કાળમાં રહે છે. આગલા શ્લોક (2.13)માં તેઓ શરીર-પરિવર્તનનું ઉદાહરણ આપીને આ સમજાવે છે.

જીવન-બોધ

તમે માત્ર આ શરીર નથી, પણ નિત્ય ચેતન આત્મા છો. આ સત્યનું સ્મરણ રાખવાથી મૃત્યુ અને નુકસાનનો ભય ઘટે છે અને જીવનમાં હિંમત તથા સ્થિરતા આવે છે.

મુખ્ય શબ્દો

નિત્યતા: સદા રહેવું, આદિ-અંત વિનાનું હોવું
જનાધિપ: લોકોના સ્વામી — રાજા
જાતુ: ક્યારેય