શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 51

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः ।
जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

karmajaṃ buddhiyuktā hi phalaṃ tyaktvā manīṣiṇaḥ .
janmabandhavinirmuktāḥ padaṃ gacchantyanāmayam ॥

અર્થ

સમબુદ્ધિથી યુક્ત જ્ઞાનીઓ કર્મથી ઉત્પન્ન થનારા ફળનો ત્યાગ કરીને, જન્મના બંધનમાંથી મુક્ત થઈને એ પદને પામે છે જે બધાં દુઃખો અને દોષોથી રહિત છે.

શબ્દાર્થ

कर्मजम् – કર્મથી ઉત્પન્ન
बुद्धियुक्ताः – સમબુદ્ધિથી યુક્ત
हि – ખરેખર
फलम् – ફળને
त्यक्त्वा – છોડીને
मनीषिणः – જ્ઞાની, વિવેકી જનો
जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः – જન્મરૂપી બંધનમાંથી સંપૂર્ણ મુક્ત
पदम् – પદ, અવસ્થા
गच्छन्ति – પામે છે
अनामयम् – દુઃખ અને વિકારથી રહિત

અન્વય

बुद्धियुक्ताः मनीषिणः हि कर्मजं फलं त्यक्त्वा जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः (सन्तः) अनामयं पदं गच्छन्ति ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં શ્રીકૃષ્ણે જણાવ્યું કે બુદ્ધિયુક્ત વ્યક્તિ પુણ્ય-પાપથી મુક્ત થાય છે. હવે તેઓ આ માર્ગનું અંતિમ ફળ બતાવે છે: આવા મનીષીઓ જન્મના બંધનમાંથી સંપૂર્ણ મુક્ત થઈને ‘અનામય પદ’ને પામે છે.

આ શ્લોકમાં એક ક્રમ દેખાય છે. પહેલું — ‘બુદ્ધિયુક્તાઃ’ — તેઓ સમબુદ્ધિથી યુક્ત હોય છે. બીજું — ‘કર્મજં ફલં ત્યક્ત્વા’ — તેઓ કર્મના ફળની આસક્તિ છોડે છે. ધ્યાન રહે, તેઓ કર્મ નથી છોડતા, માત્ર કર્મફળની આસક્તિ છોડે છે. ત્રીજું — ‘જન્મબન્ધવિનિર્મુક્તાઃ’ — આ ત્યાગથી તેઓ જન્મ-મૃત્યુના ચક્રમાંથી મુક્ત થાય છે, કારણ કે જન્મનું કારણ જ ફળની કામના છે. ચોથું — ‘પદં ગચ્છન્ત્યનામયમ્’ — અંતે તેઓ એ પરમ અવસ્થાને પામે છે.

‘અનામય’નો શાબ્દિક અર્થ છે ‘જેમાં કોઈ રોગ ન હોય’. સંસારનું દરેક સુખ કોઈ ને કોઈ દુઃખ સાથે જોડાયેલું છે — મિલન સાથે વિયોગ, સ્વાસ્થ્ય સાથે રોગ, જીવન સાથે મૃત્યુ. પરંતુ એ પરમ પદ આ બધા ‘રોગો’થી રહિત છે. આચાર્ય શંકર તેને વિષ્ણુનું પરમ પદ — મોક્ષ — કહે છે, જે બધા ઉપદ્રવોથી રહિત છે. રામાનુજાચાર્ય તેને આત્માનું શુદ્ધ સ્વરૂપ અને પરમાત્માની પ્રાપ્તિ માને છે.

‘મનીષી’ શબ્દ પણ મહત્વનો છે — જે મનનો સ્વામી છે, વિવેકી છે. આ શ્લોક બતાવે છે કે મુક્તિ કોઈ દૂરનું સ્વપ્ન નથી, પણ સાચી દૃષ્ટિથી કરેલાં કર્મનું સ્વાભાવિક પરિણામ છે.

જીવનમાં આનો અર્થ એ છે કે જ્યારે આપણે પરિણામની ચિંતા છોડીને કર્મ કરીએ છીએ, ત્યારે ધીમે ધીમે મનના એ ‘રોગો’ — ચિંતા, ભય, ઈર્ષ્યા, નિરાશા — પણ દૂર થવા લાગે છે, અને મન એક સ્વસ્થ, શાંત અવસ્થા તરફ આગળ વધે છે.

સંદર્ભ

2.50માં શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું કે બુદ્ધિયુક્ત પુરુષ પુણ્ય-પાપથી મુક્ત થાય છે અને યોગ કર્મોમાં કુશળતા છે. અહીં તેઓ આ માર્ગનું અંતિમ ફળ — જન્મબંધનમાંથી મુક્તિ — બતાવે છે. આગલા શ્લોક (2.52)માં તેઓ જણાવે છે કે આ ક્યારે થશે — જ્યારે બુદ્ધિ મોહના કાદવને પાર કરશે.

જીવન-બોધ

કર્મ છોડવું નહીં, પણ કર્મફળની આસક્તિ છોડવી એ જ મુક્તિનો માર્ગ છે. જેમ જેમ તમે પરિણામની ચિંતા છોડો છો, તેમ તેમ મનની ચિંતા, ભય અને અશાંતિ પણ ઘટવા લાગે છે.

મુખ્ય શબ્દો

મનીષી: વિવેકી, મનનો સ્વામી, જ્ઞાની
જન્મબંધ: જન્મ-મૃત્યુના ચક્રનું બંધન
અનામય પદ: બધાં દુઃખો અને વિકારોથી રહિત પરમ અવસ્થા — મોક્ષ