ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 4, શ્લોક 8

અધ્યાય 4 – જ્ઞાનકર્મસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् ।
धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

paritrāṇāya sādhūnāṃ vināśāya ca duṣkṛtām .
dharmasaṃsthāpanārthāya sambhavāmi yuge yuge ॥

અર્થ

સજ્જનોના રક્ષણ માટે, દુષ્કર્મ કરનારાઓના વિનાશ માટે અને ધર્મને સારી રીતે સ્થાપિત કરવા માટે હું યુગે યુગે પ્રગટ થાઉં છું.

શબ્દાર્થ

  • परित्राणाय – પૂર્ણ રીતે રક્ષણ કરવા માટે
  • साधूनाम् – સાધુઓનું, સજ્જનોનું
  • विनाशाय – વિનાશ માટે
  • च – અને
  • दुष्कृताम् – દુષ્કર્મ કરનારાઓનો
  • धर्मसंस्थापनार्थाय – ધર્મની સારી રીતે સ્થાપના માટે
  • सम्भवामि – પ્રગટ થાઉં છું
  • युगे युगे – દરેક યુગમાં, યુગે યુગે

અન્વય

साधूनां परित्राणाय, दुष्कृतां विनाशाय च, धर्मसंस्थापनार्थाय (अहं) युगे युगे सम्भवामि ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં ભગવાને જણાવ્યું કે તેઓ ક્યારે પ્રગટ થાય છે; આ શ્લોકમાં તેઓ જણાવે છે કે શા માટે પ્રગટ થાય છે. અવતારના ત્રણ હેતુ છે — સાધુઓનું પરિત્રાણ, દુષ્ટોનો વિનાશ અને ધર્મની સંસ્થાપના. આ બંને શ્લોકો મળીને અવતારસિદ્ધાંતનું પૂર્ણ સ્વરૂપ રજૂ કરે છે.

‘પરિત્રાણાય સાધૂનામ્’ — સાધુ કોણ? માત્ર ભગવાં વસ્ત્ર પહેરનાર નહીં, પણ જે સત્ય, ધર્મ અને ભગવાનના માર્ગે ચાલે છે તે. ‘પરિત્રાણ’ શબ્દમાં ‘પરિ’ ઉપસર્ગ બતાવે છે કે આ રક્ષણ સંપૂર્ણ છે — માત્ર શરીરનું નહીં, તેમની શ્રદ્ધા, તેમના માર્ગ અને તેમના હૃદયનું પણ. આચાર્ય રામાનુજ અહીં એક હૃદયસ્પર્શી વાત કહે છે — ભગવાનના સાચા ભક્તો તેમના દર્શન વિના વ્યાકુળ રહે છે; તેમને પોતાનું રૂપ બતાવીને, તેમની સાથે સંવાદ કરીને તેમના હૃદયને તૃપ્ત કરવું એ પણ અવતારનો મુખ્ય હેતુ છે. આ દૃષ્ટિએ અવતાર પ્રેમનું જ પ્રાગટ્ય છે.

‘વિનાશાય ચ દુષ્કૃતામ્’ — દુષ્કર્મ કરનારાઓનો વિનાશ. અહીં પ્રશ્ન ઊઠે છે કે સર્વશક્તિમાન ભગવાનને દુષ્ટોને મારવા જન્મ લેવાની શી જરૂર? તેઓ તો સંકલ્પમાત્રથી એમ કરી શકે. આચાર્યોનો ઉત્તર છે કે દુષ્ટોનો વિનાશ ગૌણ હેતુ છે; મુખ્ય હેતુ ભક્તોનું કલ્યાણ અને ધર્મની સ્થાપના છે. પરંપરા એમ પણ માને છે કે ભગવાનના હાથે મૃત્યુ પણ તે દુષ્ટો માટે શુદ્ધિનું સાધન બને છે — તેમનો વિનાશ દંડની સાથે અનુગ્રહ પણ છે.

‘ધર્મસંસ્થાપનાર્થાય’ — ધર્મની સમ્યક્ સ્થાપના માટે. ‘સમ્’ ઉપસર્ગ બતાવે છે કે આ સ્થાપના દૃઢ અને સારી રીતે થાય છે. અવતાર માત્ર સંકટ ટાળવા નથી આવતા, પણ ભવિષ્ય માટે એક જીવંત આદર્શ અને શિક્ષણ મૂકી જાય છે — જેમ શ્રીરામે મર્યાદાનો આદર્શ અને શ્રીકૃષ્ણે ગીતાનું જ્ઞાન આપ્યું. આચાર્ય શંકર અનુસાર ગીતાનો ઉપદેશ પોતે આ જ ધર્મસંસ્થાપનાનો ભાગ છે.

‘સંભવામિ યુગે યુગે’ — યુગે યુગે પ્રગટ થાઉં છું. આ વચન માનવતા માટે શાશ્વત આશ્વાસન છે. જેમ રાત પછી દિવસ આવે છે, તેમ અધર્મના અંધકાર પછી ધર્મનો પ્રકાશ અવશ્ય પાછો આવે છે. ભક્ત માટે આ શ્લોક હિંમત આપે છે કે તે કદી એકલો નથી, અને સાધક માટે એ પ્રેરણા છે કે તે પણ પોતાના જીવનમાં ધર્મના રક્ષણનું સાધન બને.

સંદર્ભ

4.7માં ભગવાને જણાવ્યું કે ધર્મની હાનિ અને અધર્મની વૃદ્ધિ થાય ત્યારે તેઓ પ્રગટ થાય છે. અહીં તેઓ અવતારના ત્રણ હેતુ જણાવે છે. આગલા શ્લોક (4.9)માં તેઓ જણાવે છે કે તેમના દિવ્ય જન્મ અને કર્મને તત્ત્વથી જાણવાનું ફળ શું છે.

જીવન-બોધ

ઈશ્વર સજ્જનોનું રક્ષણ કરે છે, તેથી સારપના માર્ગે અડગ રહો, પરિસ્થિતિઓ ગમે તેટલી વિપરીત હોય. સાથે જ, આપણે પણ આપણા સ્તરે સારા લોકોનો સાથ આપીને, અન્યાયનો વિરોધ કરીને અને સદ્ગુણોને જીવંત રાખીને એ ઈશ્વરીય કાર્યમાં સહભાગી બની શકીએ.

મુખ્ય શબ્દો

સાધુ
સત્ય અને ધર્મના માર્ગે ચાલનાર સજ્જન
દુષ્કૃત્
દુષ્કર્મ કરનાર, દુરાચારી
ધર્મસંસ્થાપન
ધર્મની દૃઢ અને સમ્યક્ સ્થાપના
યુગ
કાળનું મોટું ચક્ર — સત્ય, ત્રેતા, દ્વાપર, કલિ

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક