શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 66

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना ।
न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

nāsti buddhirayuktasya na cāyuktasya bhāvanā .
na cābhāvayataḥ śāntiraśāntasya kutaḥ sukham ॥

અર્થ

જે યોગયુક્ત (સંયમી) નથી, તેનામાં સ્થિર બુદ્ધિ હોતી નથી; અને અયુક્તમાં ભાવના (આત્માનું ધ્યાન) પણ હોતી નથી. ભાવનારહિતને શાંતિ મળતી નથી, અને અશાંતને સુખ ક્યાંથી?

શબ્દાર્થ

न अस्ति – નથી
बुद्धिः – નિશ્ચયાત્મક બુદ્ધિ, આત્મવિષયક જ્ઞાન
अयुक्तस्य – અયુક્ત (અસંયમી, જેનું મન એકાગ્ર નથી)ની
न च – અને ન
अयुक्तस्य – અયુક્તની
भावना – ધ્યાન, આત્મચિંતનની નિષ્ઠા
न च – અને ન
अभावयतः – ભાવના (ધ્યાન) ન કરનારને
शान्तिः – શાંતિ
अशान्तस्य – અશાંત પુરુષને
कुतः – ક્યાંથી
सुखम् – સુખ

અન્વય

अयुक्तस्य बुद्धिः न अस्ति, अयुक्तस्य भावना च न (अस्ति); अभावयतः च शान्तिः न (अस्ति); अशान्तस्य सुखं कुतः?

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં ઉત્થાનની સીડીનું શિખર બતાવ્યું — પ્રસાદથી દુઃખનાશ અને બુદ્ધિની સ્થિરતા. હવે શ્રીકૃષ્ણ એ જ સત્યને ઊલટી દિશાથી જુએ છે: જે સંયમી નથી, તેના જીવનમાં શું થાય છે? આ શ્લોકમાં પણ એક સાંકળ છે, પણ તે અભાવોની સાંકળ છે — યુક્તતા નથી, તો બુદ્ધિ નથી; બુદ્ધિ નથી, તો ભાવના નથી; ભાવના નથી, તો શાંતિ નથી; શાંતિ નથી, તો સુખ નથી.

‘અયુક્ત’નો અર્થ છે એવો માણસ જેનું મન અને ઇન્દ્રિયો જોડાયેલાં, એકાગ્ર અને સંયમિત નથી — જે દરેક દિશામાં વેરવિખેર છે. આચાર્ય શંકર કહે છે કે આવા માણસમાં આત્મસ્વરૂપ વિશે નિશ્ચયાત્મક બુદ્ધિ ઉત્પન્ન જ થતી નથી. જેમ હાલતા અરીસામાં ચહેરો સ્પષ્ટ દેખાતો નથી, તેમ ચંચળ મનમાં સત્યનું પ્રતિબિંબ સ્થિર થતું નથી.

‘ભાવના’ એક ઊંડો શબ્દ છે. તેનો અર્થ છે કોઈ સત્ય પર સતત ચિંતન કરતાં તેને પોતાના અસ્તિત્વનું અંગ બનાવી લેવું — જ્ઞાનને અનુભવમાં ફેરવવું. આચાર્ય શંકર તેને આત્મજ્ઞાન પ્રત્યેનો અભિનિવેશ, ઊંડી નિષ્ઠા કહે છે. માત્ર સાંભળવું કે વાંચવું પૂરતું નથી; તેના પર ધ્યાન કરતાં કરતાં તે આપણો સ્વભાવ બનવું જોઈએ. અયુક્ત માણસ આ કરી શકતો નથી, કારણ કે તેનું મન એક વાત પર ટકતું જ નથી.

પછી શ્રીકૃષ્ણ એક અત્યંત મર્મસ્પર્શી પ્રશ્ન પૂછે છે — ‘અશાન્તસ્ય કુતઃ સુખમ્’ — જે અશાંત છે, તેને સુખ ક્યાંથી? આ આખી ગીતાનાં સૌથી વધુ ટાંકવામાં આવતાં વાક્યોમાંનું એક છે. સંસાર સુખને બહાર શોધે છે — ધન, પદ, સંબંધો, ભોગોમાં. પણ શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે સુખનો આધાર શાંતિ છે. આચાર્ય શંકર સ્પષ્ટ કરે છે કે વિષયોની તૃષ્ણા પોતે જ દુઃખ છે; જ્યાં સુધી તૃષ્ણા છે, ત્યાં સુધી સુખની ગંધ પણ મળી શકતી નથી. અશાંત માણસ પાસે બધું હોવા છતાં તે તેનો આનંદ લઈ શકતો નથી, કારણ કે તેનું મન હંમેશાં બીજે ક્યાંક ભટકતું હોય છે.

આ શ્લોક આધુનિક જીવનનું સચોટ નિદાન છે. આજે સુખ-સગવડોની કમી નથી, પણ તણાવ, ચિંતા અને અનિદ્રા વધતાં જાય છે. કારણ એ જ છે કે આપણે બહાર ઘણું જોડ્યું, પણ અંદરની શાંતિ ગુમાવી. સાચું સુખ મેળવવા પહેલાં મનને એકાગ્ર કરવું, પછી સત્ય પર ધ્યાન કરવું અને તેમાંથી શાંતિ મેળવવી — આ જ ગીતાનો ક્રમ છે.

સંદર્ભ

2.65માં બતાવ્યું કે પ્રસન્નચિત્તની બુદ્ધિ જલદી સ્થિર થાય છે. આ શ્લોક તેની ઊલટી બાજુ દર્શાવે છે — અયુક્તને ન બુદ્ધિ, ન ભાવના, ન શાંતિ, ન સુખ મળે છે. આગલા શ્લોક (2.67)માં શ્રીકૃષ્ણ બતાવે છે કે અયુક્તની બુદ્ધિ કેમ નાશ પામે છે — વિષયોમાં ભટકતી એક ઇન્દ્રિય પણ તેને પવનમાં નાવની જેમ તાણી જાય છે.

જીવન-બોધ

શાંતિ વિના સુખ શક્ય નથી, અને એકાગ્ર મન વિના શાંતિ શક્ય નથી. જો જીવનમાં બધું હોવા છતાં સુખ નથી, તો બહાર વધુ ઉમેરવાને બદલે અંદર ધ્યાન અને સંયમનો અભ્યાસ શરૂ કરો.

મુખ્ય શબ્દો

અયુક્ત: જેનું મન સંયમિત અને એકાગ્ર નથી
ભાવના: સત્ય પર સતત ધ્યાન, જ્ઞાનને અનુભવ બનાવવો
શાંતિ: તૃષ્ણાથી રહિત મનની સ્થિરતા
સુખ: સાચો આનંદ, જે શાંતિ પર આધારિત છે