શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 58

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yadā saṃharate cāyaṃ kūrmo.aṅgānīva sarvaśaḥ .
indriyāṇīndriyārthebhyastasya prajñā pratiṣṭhitā ॥

અર્થ

અને જેમ કાચબો પોતાનાં અંગોને બધી બાજુથી સંકેલી લે છે, તેમ જ્યારે આ પુરુષ પોતાની ઇન્દ્રિયોને ઇન્દ્રિયોના વિષયોમાંથી સર્વ પ્રકારે પાછી ખેંચી લે છે, ત્યારે તેની પ્રજ્ઞા સ્થિર થાય છે.

શબ્દાર્થ

यदा – જ્યારે
संहरते – સંકેલી લે છે, અંદર ખેંચી લે છે
च – અને
अयम् – આ (સાધક)
कूर्मः – કાચબો
अङ्गानि – અંગોને
इव – જેમ
सर्वशः – બધી બાજુથી, સંપૂર્ણપણે
इन्द्रियाणि – ઇન્દ્રિયોને
इन्द्रियार्थेभ्यः – ઇન્દ્રિયોના વિષયોમાંથી
तस्य – તેની
प्रज्ञा – બુદ્ધિ
प्रतिष्ठिता – સ્થિર છે

અન્વય

यदा च अयं (योगी) कूर्मः अङ्गानि इव, इन्द्रियार्थेभ्यः इन्द्रियाणि सर्वशः संहरते, (तदा) तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ।

સમજૂતી

સ્થિતપ્રજ્ઞ-પ્રકરણનું આ સૌથી પ્રસિદ્ધ અને જીવંત ચિત્ર છે — કાચબો. અત્યાર સુધી શ્રીકૃષ્ણે મનની અંદરની અવસ્થાનું વર્ણન કર્યું; અહીં તેઓ બતાવે છે કે એ સ્થિરતાનું રક્ષણ કેવી રીતે થાય છે — ઇન્દ્રિયોને વિષયોમાંથી સંકેલી લેવાની ક્ષમતા દ્વારા. પરંપરાગત ટીકાકારો અહીંથી અર્જુનના ‘કિમાસીત’ — તે કેવી રીતે બેસે (રહે) છે — પ્રશ્નનો ઉત્તર શરૂ થયેલો માને છે.

કાચબાના ઉદાહરણ પર ઊંડો વિચાર કરો. જ્યારે કાચબાને કોઈ સંકટ દેખાય છે, ત્યારે તે પોતાના ચાર પગ, માથું અને પૂંછડી — છએ અંગો — પળવારમાં પોતાના કઠણ કવચની અંદર સંકેલી લે છે. સંકટ ટળતાં તે ફરી તેમને બહાર કાઢીને ચાલવા લાગે છે. આ ચિત્રમાં ત્રણ વાતો છુપાયેલી છે. પહેલી — સંકેલવું સંપૂર્ણ છે (‘સર્વશઃ’), કોઈ અંગ બહાર રહી જતું નથી. બીજી — સંકેલવું સ્વેચ્છાએ છે; કોઈ તેની પાસે બળજબરીથી કરાવતું નથી. ત્રીજી — સંકેલવું કાયમી કેદ નથી; જરૂર પડતાં અંગો ફરી બહાર આવે છે.

બરાબર આવું જ સ્થિતપ્રજ્ઞની ઇન્દ્રિયો સાથે થાય છે. આંખ, કાન, નાક, જીભ અને ત્વચા — આ વિષયો તરફ દોડતી બારીઓ છે. સામાન્ય માણસની ઇન્દ્રિયો તેના કાબૂમાં હોતી નથી; વિષયો તેમને ખેંચી જાય છે. સ્થિતપ્રજ્ઞ ઇચ્છા મુજબ તેમને વિષયોમાંથી પાછી વાળી શકે છે અને જરૂર પડતાં કર્તવ્ય માટે તેમનો ઉપયોગ પણ કરી શકે છે. આ ઇન્દ્રિયોનું દમન નથી, તેમના પરનું સ્વામિત્વ છે. જેમ કુશળ સારથિ લગામ ખેંચીને ઘોડાઓને રોકી પણ શકે છે અને ચલાવી પણ શકે છે.

કાચબાનું કવચ પણ એક સુંદર પ્રતીક છે. જ્ઞાનીનું કવચ છે તેનો વિવેક અને આત્મજ્ઞાન. જ્યારે સંસારનાં પ્રલોભનો કે આઘાતો આવે છે, ત્યારે તે એ કવચની અંદર — પોતાના આત્મસ્વરૂપમાં — પાછો ફરે છે, જ્યાં કોઈ વિષય તેને સ્પર્શી શકતો નથી. યોગશાસ્ત્રમાં આને જ ‘પ્રત્યાહાર’ કહ્યો છે, જે ધ્યાન અને સમાધિ તરફ લઈ જતું આવશ્યક પગથિયું છે.

આજના યુગમાં આ શ્લોક વિશેષ પ્રાસંગિક છે, જ્યારે મોબાઇલ, જાહેરાતો અને અગણિત સૂચનાઓ દરેક ક્ષણે આપણી ઇન્દ્રિયોને બહાર ખેંચતી રહે છે. કાચબાની કળા શીખવી — થોડા સમય માટે બધી બાજુથી ઇન્દ્રિયોને સંકેલીને અંદર પાછા ફરવું — માનસિક શાંતિ અને એકાગ્રતાનો સૌથી સરળ ઉપાય છે.

સંદર્ભ

2.57માં શુભ-અશુભમાં સમતાનું વર્ણન હતું. અહીં શ્રીકૃષ્ણ એ સમતાના સાધન — ઇન્દ્રિયસંયમ — ને કાચબાના ઉદાહરણથી સમજાવે છે. આગલા શ્લોક (2.59)માં તેઓ સ્પષ્ટ કરે છે કે માત્ર ઇન્દ્રિયોને રોકવાથી વિષયોનો ‘રસ’ મટતો નથી; તે પરમ તત્ત્વના દર્શનથી મટે છે.

જીવન-બોધ

પોતાની ઇન્દ્રિયોના માલિક બનો, ગુલામ નહીં. રોજ થોડો સમય ફોન, ઘોંઘાટ અને બાહ્ય આકર્ષણોમાંથી કાચબાની જેમ પોતાને સંકેલી લો — આ જ અંદરની શક્તિ અને એકાગ્રતાનો આધાર છે.

મુખ્ય શબ્દો

કૂર્મ: કાચબો — ઇન્દ્રિયસંયમનું પ્રતીક
સંહરણ: સંકેલવું, અંદર ખેંચી લેવું
ઇન્દ્રિયાર્થ: ઇન્દ્રિયોના વિષયો — રૂપ, શબ્દ, ગંધ, રસ, સ્પર્શ
પ્રત્યાહાર: ઇન્દ્રિયોને વિષયોમાંથી પાછી વાળીને અંદર લાવવી (યોગનું અંગ)