શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 20

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

न जायते म्रियते वा कदाचिन्
नायं भूत्वा भविता वा न भूयः ।
अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो
न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

na jāyate mriyate vā kadācin nāyaṃ bhūtvā bhavitā vā na bhūyaḥ .
ajo nityaḥ śāśvato.ayaṃ purāṇo na hanyate hanyamāne śarīre ॥

અર્થ

આ આત્મા ન ક્યારેય જન્મે છે અને ન ક્યારેય મરે છે; તે એક વાર થઈને ફરી ન થનારો પણ નથી. તે અજન્મા, નિત્ય, શાશ્વત અને પુરાતન છે; શરીર મરાય ત્યારે પણ તે મરાતો નથી.

શબ્દાર્થ

न जायते – જન્મતો નથી
म्रियते – મરે છે
वा – કે
कदाचित् – ક્યારેય
न – નહીં
अयम् – આ (આત્મા)
भूत्वा – થઈને
भविता – થનારો
वा – અથવા
न भूयः – ફરી નહીં
अजः – અજન્મા
नित्यः – નિત્ય, સદા રહેનાર
शाश्वतः – શાશ્વત, ક્ષયરહિત
अयम् – આ
पुराणः – પુરાતન, છતાં સદા નવીન
न हन्यते – મરાતો નથી
हन्यमाने – મરાય ત્યારે
शरीरे – શરીર

અન્વય

अयं कदाचित् न जायते, न वा म्रियते; अयं भूत्वा भूयः न भविता (इति) वा न । अयम् अजः नित्यः शाश्वतः पुराणः (च अस्ति); शरीरे हन्यमाने (अपि) न हन्यते ।

સમજૂતી

આ શ્લોક આત્માના સ્વરૂપનું સૌથી પ્રસિદ્ધ અને કાવ્યાત્મક વર્ણન છે, જે કઠોપનિષદ (1.2.18) સાથે મળતું આવે છે. તેમાં શ્રીકૃષ્ણ આત્મામાંથી એ બધાં પરિવર્તનોનો નિષેધ કરે છે જે કોઈ પણ વસ્તુના જીવનમાં થાય છે.

ભારતીય દર્શનમાં દરેક ભૌતિક વસ્તુના છ વિકારો (ષડ્ભાવ-વિકાર) કહ્યા છે — જન્મવું, અસ્તિત્વમાં આવવું, વધવું, બદલાવું, ઘટવું અને નાશ પામવું. આચાર્ય શંકર બતાવે છે કે આ શ્લોક આ છએનો આત્મામાંથી નિષેધ કરે છે. ‘ન જાયતે’ — તે જન્મતો નથી; ‘ન મ્રિયતે’ — તે મરતો નથી; ‘નાયં ભૂત્વા ભવિતા વા ન ભૂયઃ’ — તે એવો નથી કે એક વાર થઈને પછી ન રહે; ‘અજઃ’ — અજન્મા; ‘નિત્યઃ’ — સદા રહેનાર; ‘શાશ્વતઃ’ — જેમાં કોઈ ક્ષય નથી; ‘પુરાણઃ’ — જે પુરાતન હોવા છતાં સદા નવીન છે, એટલે કે જેમાં કોઈ વૃદ્ધિ કે પરિવર્તન નથી.

‘પુરાણ’ શબ્દ ખૂબ સુંદર છે. તેનો શાબ્દિક અર્થ છે ‘પુરા અપિ નવઃ’ — જે પ્રાચીન હોવા છતાં નવો છે. સંસારની દરેક વસ્તુ સમય સાથે જૂની થાય છે, પરંતુ આત્મા પર સમયનો કોઈ પ્રભાવ પડતો નથી. તે અનાદિ કાળથી છે, છતાં તેમાં કોઈ થાક, કોઈ જીર્ણતા નથી.

શ્લોકનું અંતિમ વાક્ય આખા ભાવનો નિચોડ છે — ‘ન હન્યતે હન્યમાને શરીરે’ — શરીર મરાય ત્યારે પણ આત્મા મરાતો નથી. જેમ ઘડો ફૂટે ત્યારે તેની અંદરનું આકાશ નાશ પામતું નથી, તેમ શરીર નાશ પામે ત્યારે આત્મા અપ્રભાવિત રહે છે.

રામાનુજાચાર્ય આ શ્લોકથી જીવાત્માની નિત્યતા અને પ્રત્યેક જીવના સ્વતંત્ર, અવિનાશી અસ્તિત્વને સ્થાપિત કરે છે; માધ્વાચાર્ય પણ જીવને નિત્ય માનીને તેને ભગવાનને આશ્રિત કહે છે. બધા આચાર્યો આ વાતે એકમત છે કે આત્મા જન્મ-મૃત્યુથી પર છે.

જે વ્યક્તિ આ સત્યને ઊંડાણથી સમજી લે છે, તેના માટે મૃત્યુ એક ભયાનક અંત રહેતું નથી. તે જીવનને વધુ હિંમત, ઉદારતા અને શાંતિથી જીવે છે, કારણ કે તે જાણે છે કે તેનું સાચું સ્વરૂપ સદા સુરક્ષિત છે.

સંદર્ભ

2.19માં શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું કે આત્મા ન મારે છે ન મરાય છે. અહીં તેઓ તેનું કારણ આપે છે — આત્મા જન્મ અને મૃત્યુ બંનેથી રહિત છે. આગલા શ્લોક (2.21)માં તેઓ પૂછે છે કે જે આને જાણે છે, તે કોને મારે કે મરાવે?

જીવન-બોધ

તમારું સાચું સ્વરૂપ સમય, ઉંમર અને મૃત્યુથી પર છે. આ સત્ય પર ચિંતન કરવાથી મૃત્યુનો ભય ઘટે છે અને જીવન વધુ નિર્ભય, ઉદાર અને અર્થપૂર્ણ બને છે.

મુખ્ય શબ્દો

અજ: અજન્મા, જેનો જન્મ ન હોય
શાશ્વત: સદા રહેનાર, ક્ષયરહિત
પુરાણ: પ્રાચીન હોવા છતાં સદા નવીન
ષડ્ભાવ-વિકાર: જન્મ, અસ્તિત્વ, વૃદ્ધિ, પરિવર્તન, ક્ષય અને નાશ — છ વિકારો