શ્રીકૃષ્ણના 108 નામ – અષ્ટોત્તર શતનામાવલી
ભગવાન શ્રીકૃષ્ણનાં 108 પવિત્ર નામ, અર્થ સાથે — પૂજા, અર્ચના અને જપ માટે.
"અષ્ટોત્તર શત"નો અર્થ છે એકસો આઠ. આ નામાવલીનું દરેક નામ શ્રીકૃષ્ણના કોઈ ગુણ, સ્વરૂપ કે લીલાની યાદ અપાવે છે — જન્મથી લઈને વ્રજની બાળલીલાઓ, મથુરા, દ્વારકા અને કુરુક્ષેત્ર સુધી.
પૂજામાં દરેક નામની આગળ "ૐ" અને પાછળ "નમઃ" લગાડીને બોલવામાં આવે છે, જેમ કે "ૐ કૃષ્ણાય નમઃ", "ૐ ગોવિંદાય નમઃ". દરેક નામ સાથે ભગવાનનાં ચરણોમાં એક તુલસીપત્ર, ફૂલ કે અક્ષત અર્પણ કરવામાં આવે છે. તેને અર્ચના કહેવાય છે.
જન્માષ્ટમી, એકાદશી કે કોઈ પણ શુભ દિવસે આ નામાવલીનો પાઠ કરી શકાય. સમય ઓછો હોય તો રોજ થોડાં નામ અર્થ સાથે વાંચો અને તેના પર વિચાર કરો.
- કૃષ્ણાય (Krishnaya) – જે સૌને પોતાની તરફ આકર્ષે છે
- કમલાનાથાય (Kamalanathaya) – કમલા (લક્ષ્મી)ના સ્વામી
- વાસુદેવાય (Vasudevaya) – વસુદેવના પુત્ર; સૌમાં વસનારા
- સનાતનાય (Sanatanaya) – સનાતન, જેમનો આદિ-અંત નથી
- વસુદેવાત્મજાય (Vasudevatmajaya) – વસુદેવજીના પુત્ર
- પુણ્યાય (Punyaya) – પરમ પવિત્ર
- લીલામાનુષવિગ્રહાય (Lilamanusha-vigrahaya) – લીલા માટે મનુષ્ય રૂપ ધારણ કરનારા
- શ્રીવત્સકૌસ્તુભધરાય (Shrivatsa-kaustubha-dharaya) – શ્રીવત્સ ચિહ્ન અને કૌસ્તુભ મણિ ધારણ કરનારા
- યશોદાવત્સલાય (Yashoda-vatsalaya) – યશોદા માના લાડકા
- હરયે (Haraye) – હરિ — દુઃખ અને પાપ હરનારા
- ચતુર્ભુજાત્તચક્રાસિગદાશઙ્ખાદ્યુદાયુધાય (Chaturbhujatta-chakrasi-gada-shankhadyudayudhaya) – ચાર ભુજાઓમાં ચક્ર, ખડ્ગ, ગદા, શંખ વગેરે આયુધ ધારણ કરનારા
- દેવકીનન્દનાય (Devakinandanaya) – દેવકી માને આનંદ આપનારા પુત્ર
- શ્રીશાય (Shrishaya) – શ્રી (લક્ષ્મી)ના સ્વામી
- નન્દગોપપ્રિયાત્મજાય (Nandagopa-priyatmajaya) – નંદ ગોપના પ્રિય પુત્ર
- યમુનાવેગસંહારિણે (Yamuna-vega-samharine) – યમુનાના પ્રચંડ વેગને શાંત કરનારા
- બલભદ્રપ્રિયાનુજાય (Balabhadra-priyanujaya) – બલભદ્ર (બલરામ)ના પ્રિય નાના ભાઈ
- પૂતનાજીવિતહરાય (Putana-jivita-haraya) – પૂતનાના પ્રાણ હરનારા
- શકટાસુરભઞ્જનાય (Shakatasura-bhanjanaya) – શકટાસુરનો નાશ કરનારા
- નન્દવ્રજજનાનન્દિને (Nanda-vraja-jananandine) – નંદના વ્રજવાસીઓને આનંદ આપનારા
- સચ્ચિદાનન્દવિગ્રહાય (Sachchidananda-vigrahaya) – સત્, ચિત્ અને આનંદ સ્વરૂપ
- નવનીતવિલિપ્તાઙ્ગાય (Navanita-viliptangaya) – જેમનાં અંગો પર માખણ લાગેલું છે
- નવનીતનટાય (Navanita-nataya) – માખણ માટે નાચનારા
- અનઘાય (Anaghaya) – નિષ્પાપ, દોષરહિત
- નવનીતનવાહારાય (Navanita-navaharaya) – તાજું માખણ જેમનો પ્રિય આહાર છે
- મુચુકુન્દપ્રસાદકાય (Muchukunda-prasadakaya) – રાજા મુચુકુંદ પર કૃપા કરનારા
- ષોડશસ્ત્રીસહસ્રેશાય (Shodasha-stri-sahasreshaya) – સોળ હજાર રાણીઓના સ્વામી
- ત્રિભઙ્ગિમધુરાકૃતયે (Tribhangi-madhurakritaye) – ત્રણ જગ્યાએથી વળેલી (ત્રિભંગી) મધુર મુદ્રાવાળા
- શુકવાગમૃતાબ્ધીન્દવે (Shuka-vagamritabdhindave) – શુકદેવજીની અમૃત-વાણી રૂપી સાગરના ચંદ્રમા
- ગોવિન્દાય (Govindaya) – ગાયો, પૃથ્વી અને ઇન્દ્રિયોને આનંદ આપનારા
- યોગિનાં પતયે (Yoginam Pataye) – યોગીઓના સ્વામી
- વત્સવાટચરાય (Vatsavata-charaya) – વાછરડાંના ચરાણમાં વિહરનારા
- અનન્તાય (Anantaya) – અનંત, જેમનો કોઈ અંત નથી
- ધેનુકાસુરભઞ્જનાય (Dhenukasura-bhanjanaya) – ધેનુકાસુરનો નાશ કરનારા
- તૃણીકૃતતૃણાવર્તાય (Trinikrita-trinavartaya) – તૃણાવર્ત (વંટોળ અસુર)ને તણખલા સમાન કરી દેનારા
- યમલાર્જુનભઞ્જનાય (Yamalarjuna-bhanjanaya) – જોડિયાં અર્જુન વૃક્ષોને પાડીને નલકૂબર-મણિગ્રીવનો ઉદ્ધાર કરનારા
- ઉત્તાલતાલભેત્રે (Uttala-tala-bhetre) – ઊંચાં તાડનાં વૃક્ષો પાડનારા (તાલવન લીલા)
- તમાલશ્યામલાકૃતયે (Tamala-shyamalakritaye) – તમાલ વૃક્ષ જેવા શ્યામ સ્વરૂપવાળા
- ગોપગોપીશ્વરાય (Gopa-gopishvaraya) – ગોપો અને ગોપીઓના સ્વામી
- યોગિને (Yogine) – પરમ યોગી
- કોટિસૂર્યસમપ્રભાય (Koti-surya-samaprabhaya) – કરોડો સૂર્ય સમાન તેજવાળા
- ઇલાપતયે (Ilapataye) – પૃથ્વીના સ્વામી
- પરસ્મૈ જ્યોતિષે (Parasmai Jyotishe) – પરમ જ્યોતિ
- યાદવેન્દ્રાય (Yadavendraya) – યાદવોના રાજા
- યદૂદ્વહાય (Yadudvahaya) – યદુવંશના નાયક અને રક્ષક
- વનમાલિને (Vanamaline) – વનમાળા ધારણ કરનારા
- પીતવાસસે (Pitavasase) – પીતાંબર (પીળાં વસ્ત્ર) ધારણ કરનારા
- પારિજાતાપહારકાય (Parijatapaharakaya) – સ્વર્ગમાંથી પારિજાત વૃક્ષ લાવનારા
- ગોવર્ધનાચલોદ્ધર્ત્રે (Govardhanachaloddhartre) – ગોવર્ધન પર્વત ઉપાડનારા
- ગોપાલાય (Gopalaya) – ગાયોના પાલક
- સર્વપાલકાય (Sarvapalakaya) – સૌનું પાલન કરનારા
- અજાય (Ajaya) – અજન્મા
- નિરઞ્જનાય (Niranjanaya) – નિર્મળ, જેમના પર કોઈ ડાઘ નથી
- કામજનકાય (Kamajanakaya) – કામદેવના જનક (પ્રદ્યુમ્નના પિતા)
- કઞ્જલોચનાય (Kanjalochanaya) – કમળ જેવાં નેત્રોવાળા
- મધુઘ્ને (Madhughne) – મધુ દૈત્યનો વધ કરનારા
- મધુરાનાથાય (Madhuranathaya) – મથુરાના સ્વામી
- દ્વારકાનાયકાય (Dvarakanayakaya) – દ્વારકાના નાયક
- બલિને (Baline) – પરમ બળવાન
- વૃન્દાવનાન્તસઞ્ચારિણે (Vrindavananta-sancharine) – વૃંદાવનના કુંજોમાં વિહરનારા
- તુલસીદામભૂષણાય (Tulasidama-bhushanaya) – તુલસીની માળાથી શોભતા
- સ્યમન્તકમણેર્હર્ત્રે (Syamantaka-maner-hartre) – સ્યમંતક મણિ પાછો લાવનારા
- નરનારાયણાત્મકાય (Nara-narayanatmakaya) – નર-નારાયણ સ્વરૂપ
- કુબ્જાકૃષ્ણામ્બરધરાય (Kubja-krishnambara-dharaya) – કુબ્જાએ પ્રેમથી આપેલો અંગરાગ સ્વીકારીને તેનો ઉદ્ધાર કરનારા
- માયિને (Mayine) – માયાના સ્વામી
- પરમપૂરુષાય (Paramapurushaya) – પરમ પુરુષ
- મુષ્ટિકાસુરચાણૂરમલ્લયુદ્ધવિશારદાય (Mushtikasura-chanura-mallayuddha-visharadaya) – મુષ્ટિક અને ચાણૂર સાથેના મલ્લયુદ્ધમાં નિપુણ
- સંસારવૈરિણે (Samsaravairine) – સંસાર-બંધનના શત્રુ
- કંસારયે (Kamsaraye) – કંસના શત્રુ
- મુરારયે (Muraraye) – મુર દૈત્યના શત્રુ
- નરકાન્તકાય (Narakantakaya) – નરકાસુરનો અંત કરનારા
- અનાદિબ્રહ્મચારિણે (Anadi-brahmacharine) – અનાદિ બ્રહ્મચારી, સદા બ્રહ્મમાં સ્થિત
- કૃષ્ણાવ્યસનકર્શકાય (Krishna-vyasana-karshakaya) – કૃષ્ણા (દ્રૌપદી)નું સંકટ દૂર કરનારા
- શિશુપાલશિરશ્છેત્રે (Shishupala-shirashchhetre) – શિશુપાલનું મસ્તક કાપનારા
- દુર્યોધનકુલાન્તકાય (Duryodhana-kulantakaya) – દુર્યોધનના કુળનો અંત કરનારા
- વિદુરાક્રૂરવરદાય (Vidurakrura-varadaya) – વિદુર અને અક્રૂરને વરદાન આપનારા
- વિશ્વરૂપપ્રદર્શકાય (Vishvarupa-pradarshakaya) – અર્જુનને વિશ્વરૂપ દેખાડનારા
- સત્યવાચે (Satyavache) – સદા સત્ય બોલનારા
- સત્યસઙ્કલ્પાય (Satyasankalpaya) – જેમનો સંકલ્પ સદા સત્ય થાય છે
- સત્યભામારતાય (Satyabhama-rataya) – સત્યભામાના પ્રિય
- જયિને (Jayine) – સદા વિજયી
- સુભદ્રાપૂર્વજાય (Subhadra-purvajaya) – સુભદ્રાના મોટા ભાઈ
- જિષ્ણવે (Jishnave) – સદા વિજય મેળવનારા
- ભીષ્મમુક્તિપ્રદાયકાય (Bhishma-mukti-pradayakaya) – ભીષ્મ પિતામહને મુક્તિ આપનારા
- જગદ્ગુરવે (Jagadgurave) – આખા જગતના ગુરુ
- જગન્નાથાય (Jagannathaya) – જગતના સ્વામી
- વેણુનાદવિશારદાય (Venunada-visharadaya) – વાંસળી વગાડવામાં નિપુણ
- વૃષભાસુરવિધ્વંસિને (Vrishabhasura-vidhvamsine) – વૃષભાસુર (અરિષ્ટાસુર)નો નાશ કરનારા
- બાણાસુરકરાન્તકાય (Banasura-karantakaya) – બાણાસુરની ભુજાઓ કાપનારા
- યુધિષ્ઠિરપ્રતિષ્ઠાત્રે (Yudhishthira-pratishthatre) – યુધિષ્ઠિરને રાજ્ય પર પ્રતિષ્ઠિત કરનારા
- બર્હિબર્હાવતંસકાય (Barhi-barhavatamsakaya) – મોરપીંછનો મુકુટ ધારણ કરનારા
- પાર્થસારથયે (Parthasarathaye) – પાર્થ (અર્જુન)ના સારથિ
- અવ્યક્તાય (Avyaktaya) – અવ્યક્ત, ઇન્દ્રિયોથી પર
- ગીતામૃતમહોદધયે (Gitamrita-mahodadhaye) – ગીતા રૂપી અમૃતના મહાસાગર
- કાલીયફણિમાણિક્યરઞ્જિતશ્રીપદામ્બુજાય (Kaliya-phani-manikya-ranjita-shripadambujaya) – જેમનાં ચરણ-કમળ કાલિય નાગની ફેણોના મણિઓથી રંગાયાં
- દામોદરાય (Damodaraya) – જેમના ઉદર પર યશોદા માએ દોરડું બાંધ્યું
- યજ્ઞભોક્ત્રે (Yajnabhoktre) – સર્વ યજ્ઞોના ભોક્તા
- દાનવેન્દ્રવિનાશકાય (Danavendra-vinashakaya) – અસુરરાજોનો વિનાશ કરનારા
- નારાયણાય (Narayanaya) – સર્વ જીવોના આશ્રય નારાયણ
- પરસ્મૈ બ્રહ્મણે (Parasmai Brahmane) – પરબ્રહ્મ
- પન્નગાશનવાહનાય (Pannagashana-vahanaya) – જેમનું વાહન ગરુડ (સર્પોનો શત્રુ) છે
- જલક્રીડાસમાસક્તગોપીવસ્ત્રાપહારકાય (Jalakrida-samasakta-gopi-vastrapaharakaya) – યમુનામાં સ્નાન કરતી ગોપીઓનાં વસ્ત્ર લઈને તેમને પૂર્ણ સમર્પણ શીખવનારા (ચીરહરણ લીલા)
- પુણ્યશ્લોકાય (Punyashlokaya) – જેમનું યશગાન પવિત્ર કરે છે
- તીર્થપાદાય (Tirthapadaya) – જેમનાં ચરણ પોતે જ તીર્થ છે
- વેદવેદ્યાય (Vedavedyaya) – વેદો દ્વારા જાણવા યોગ્ય
- દયાનિધયે (Dayanidhaye) – દયાના ભંડાર
- સર્વતીર્થાત્મકાય (Sarvatirthatmakaya) – સર્વ તીર્થોના સ્વરૂપ
- સર્વગ્રહરૂપિણે (Sarvagraharupine) – સર્વ ગ્રહોના રૂપમાં રહેલા
- પરાત્પરાય (Paratparaya) – જે પરથી પણ પર છે, સર્વોચ્ચ
- Format
- ॐ [नाम] नमः
- Count
- 108
- Source
- Shri Krishna Ashtottara Shatanamavali (widely recited namavali; text and order checked against the commonly printed Sanskrit version