શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 17

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम् ।
विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित्कर्तुमर्हति ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

avināśi tu tadviddhi yena sarvamidaṃ tatam .
vināśamavyayasyāsya na kaścitkartumarhati ॥

અર્થ

જેનાથી આ સમગ્ર જગત વ્યાપેલું છે, તેને તું અવિનાશી જાણ. આ અવિનાશી તત્ત્વનો વિનાશ કરવા કોઈ પણ સમર્થ નથી.

શબ્દાર્થ

अविनाशि – અવિનાશી, કદી નાશ ન પામનાર
तु – તો
तत् – તેને
विद्धि – જાણ
येन – જેનાથી
सर्वम् – સમગ્ર
इदम् – આ (જગત)
ततम् – વ્યાપેલું છે
विनाशम् – વિનાશ
अव्ययस्य – અવિનાશી, અક્ષયનો
अस्य – આનો
न कश्चित् – કોઈ પણ નહીં
कर्तुम् – કરવા
अर्हति – સમર્થ છે

અન્વય

येन इदं सर्वं ततम्, तत् तु अविनाशि विद्धि । अस्य अव्ययस्य विनाशं कर्तुं कश्चित् न अर्हति ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં ‘સત્’નો સિદ્ધાંત કહેવાયો; હવે શ્રીકૃષ્ણ સ્પષ્ટ કરે છે કે તે સત્ શું છે. તે એ તત્ત્વ છે ‘યેન સર્વમિદં તતમ્’ — જેનાથી આ સમગ્ર જગત વ્યાપેલું છે. જેમ આકાશ બધી વસ્તુઓમાં વ્યાપેલું છે, છતાં કોઈ વસ્તુ તૂટવાથી આકાશ તૂટતું નથી, તેમ આ ચેતન તત્ત્વ સર્વમાં વ્યાપેલું છે, પણ કોઈ શરીર નાશ પામવાથી તે નાશ પામતું નથી.

‘અવ્યય’ શબ્દનો અર્થ છે જેનો વ્યય — ક્ષય કે ઘટાડો — ન થાય. સંસારની દરેક વસ્તુ ધીમે ધીમે ક્ષીણ થાય છે: ધન ખર્ચાય છે, શરીર વૃદ્ધ થાય છે, પર્વતો પણ ઘસાય છે. પરંતુ આત્માને કોઈ અંગ નથી, તેથી તેનો કોઈ ભાગ ઘટી શકતો નથી. જે અખંડ છે, તે ખંડિત થતું નથી.

‘ન કશ્ચિત્કર્તુમર્હતિ’ — કોઈ પણ તેનો વિનાશ કરી શકતું નથી. આ અર્જુન માટે સીધો સંદેશ છે: તારાં બાણ માત્ર શરીરો સુધી પહોંચે છે, આત્મા સુધી નહીં. આચાર્ય શંકર આ વ્યાપક તત્ત્વને બ્રહ્મ તરીકે જુએ છે, જે બધા જીવોમાં એક જ આત્મારૂપે છે. રામાનુજાચાર્ય અનુસાર અહીં જીવાત્માની વાત છે, જે સૂક્ષ્મ હોવા છતાં સમગ્ર શરીરમાં ચેતનારૂપે વ્યાપેલો રહે છે — અને આ જીવાત્માનો પણ કોઈ વિનાશ કરી શકતું નથી.

આ શ્લોક આપણને દરેક પ્રાણીમાં એ અવિનાશી તત્ત્વને જોવાની પ્રેરણા આપે છે. જ્યારે આપણે બીજાઓમાં પણ એ જ ચેતનાને ઓળખીએ છીએ, ત્યારે આપણા વ્યવહારમાં સન્માન, કરુણા અને નિર્ભયતા સ્વાભાવિક રીતે આવી જાય છે.

સંદર્ભ

2.16માં શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું કે સત્નો ક્યારેય અભાવ થતો નથી. અહીં તેઓ જણાવે છે કે તે સત્ એ અવિનાશી આત્મતત્ત્વ છે જે સર્વત્ર વ્યાપેલું છે. આગલા શ્લોક (2.18)માં તેઓ શરીરની નશ્વરતા અને આત્માની નિત્યતાની તુલના કરીને અર્જુનને યુદ્ધ કરવા કહે છે.

જીવન-બોધ

દરેક પ્રાણીમાં એક અવિનાશી ચેતના છે જેનો કોઈ નાશ કરી શકતું નથી. આ સત્ય યાદ રાખવાથી ભય ઘટે છે અને બીજાઓ પ્રત્યે આદર વધે છે.

મુખ્ય શબ્દો

અવિનાશી: જે ક્યારેય નાશ ન પામે
અવ્યય: જેનો ક્ષય કે ઘટાડો ન થાય
તતમ્: વ્યાપેલું, ફેલાયેલું