શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 19

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् ।
उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

ya enaṃ vetti hantāraṃ yaścainaṃ manyate hatam ubhau tau na vijānīto nāyaṃ hanti na hanyate ॥

અર્થ

જે આ આત્માને મારનાર સમજે છે અને જે તેને મરેલો માને છે — તે બંને સત્યને જાણતા નથી; કારણ કે આ આત્મા ન કોઈને મારે છે અને ન કોઈથી મરાય છે.

શબ્દાર્થ

यः – જે
एनम् – આ (આત્મા)ને
वेत्ति – જાણે છે, સમજે છે
हन्तारम् – મારનાર
यः च – અને જે
एनम् – આને
मन्यते – માને છે
हतम् – મરેલો
उभौ – બંને
तौ – તેઓ
न विजानीतः – જાણતા નથી
न – નહીં
अयम् – આ (આત્મા)
हन्ति – મારે છે
न हन्यते – ન મરાય છે

અન્વય

यः एनं हन्तारं वेत्ति, यः च एनं हतं मन्यते, तौ उभौ न विजानीतः; अयं न हन्ति, न हन्यते ।

સમજૂતી

અર્જુનની ચિંતાનું કેન્દ્ર હતું — ‘હું મારા ગુરુજનોને મારીશ’ અને ‘તેઓ માર્યા જશે’. આ શ્લોકમાં શ્રીકૃષ્ણ આ બંને ધારણાઓને એકસાથે અસત્ય જાહેર કરે છે. જે આત્માને મારનાર માને છે, તે પણ ભ્રમમાં છે; અને જે આત્માને મરેલો માને છે, તે પણ ભ્રમમાં છે.

આત્મા ન કર્તા તરીકે મારનાર છે, ન કર્મ તરીકે મરનાર. મારવું અને મરવું એ શરીરના સ્તરની ઘટનાઓ છે. આત્મા આ બંને ક્રિયાઓથી અસ્પૃષ્ટ સાક્ષી છે. આચાર્ય શંકર આ શ્લોક પર વિશેષ ભાર મૂકીને કહે છે કે આત્મા અવિક્રિય છે — તેમાં કોઈ ક્રિયા થતી નથી; તેથી તે ‘મારવા’ની ક્રિયાનો ન કર્તા હોઈ શકે, ન કર્મ. જે આત્મજ્ઞાની છે, તેના માટે ‘હું મારું છું’ એ અહંકાર પણ રહેતો નથી.

આ શ્લોક લગભગ આ જ શબ્દોમાં કઠોપનિષદ (1.2.19)માં પણ મળે છે, જે બતાવે છે કે ગીતા ઉપનિષદોના જ્ઞાનનો જ સાર રજૂ કરે છે.

અહીં એક સાવધાની જરૂરી છે. આ શ્લોકનો અર્થ એવો કદાપિ નથી કે કોઈની હત્યા યોગ્ય છે કારણ કે ‘આત્મા તો મરતો નથી’. ગીતા શરીરના સ્તરે ધર્મ અને અધર્મના નિયમોને સંપૂર્ણપણે માન્ય રાખે છે. આ ઉપદેશ એ વ્યક્તિ માટે છે જે ધર્મ માટે પોતાનું કર્તવ્ય નિભાવી રહી છે પણ મોહને કારણે શોકમાં ડૂબી ગઈ છે. તેનો હેતુ શોક દૂર કરવાનો છે, હિંસાને યોગ્ય ઠેરવવાનો નહીં.

જીવનમાં આ સમજ આપણને શીખવે છે કે આપણું સાચું સ્વરૂપ કોઈ પણ હાનિથી પર છે. અપમાન, નુકસાન કે મૃત્યુ શરીર અને મનના સ્તરે થાય છે; આપણું અંતરતમ સત્ય સદા અખંડ રહે છે.

સંદર્ભ

2.18માં શ્રીકૃષ્ણે શરીરોને નાશવંત કહીને યુદ્ધ કરવા કહ્યું. અહીં તેઓ સ્પષ્ટ કરે છે કે આત્મા ન મારે છે, ન મરે છે. આગલા શ્લોક (2.20)માં તેઓ આત્માના જન્મ-મૃત્યુરહિત સ્વરૂપનું વિસ્તારથી વર્ણન કરે છે.

જીવન-બોધ

આપણું સાચું સ્વરૂપ ન ક્યારેય ઘાયલ થાય છે, ન નાશ પામે છે. આ સમજથી ભય અને અપરાધભાવની એ છાયા હટે છે જે આપણને સાચું કર્તવ્ય કરતાં રોકે છે — પરંતુ ધર્મના નિયમોનું પાલન સદા જરૂરી છે.

મુખ્ય શબ્દો

હન્તા: મારનાર
હત: મરાયેલો
અવિક્રિય: જેમાં કોઈ ક્રિયા કે વિકાર ન હોય — આત્મા