શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 39

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

एषा तेऽभिहिता साङ्ख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां शृणु ।
बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

eṣā te.abhihitā sāṅkhye buddhiryoge tvimāṃ śṛṇu .
buddhyā yukto yayā pārtha karmabandhaṃ prahāsyasi ॥

અર્થ

હે પાર્થ! આ બુદ્ધિ (જ્ઞાન) તને સાંખ્યના વિષયમાં કહેવાઈ. હવે તેને યોગ (કર્મયોગ)ના વિષયમાં સાંભળ, જે બુદ્ધિથી યુક્ત થઈને તું કર્મના બંધનમાંથી સંપૂર્ણપણે છૂટી જઈશ.

શબ્દાર્થ

एषा – આ
ते – તને
अभिहिता – કહેવાઈ
साङ्ख्ये – સાંખ્ય (આત્મજ્ઞાન)ના વિષયમાં
बुद्धिः – બુદ્ધિ, જ્ઞાન, દૃષ્ટિ
योगे – યોગ (કર્મયોગ)ના વિષયમાં
तु – પરંતુ, હવે
इमाम् – આને
शृणु – સાંભળ
बुद्ध्या – બુદ્ધિથી
युक्तः – યુક્ત થઈને
यया – જે
पार्थ – હે પાર્થ
कर्मबन्धम् – કર્મના બંધનને
प्रहास्यसि – સંપૂર્ણપણે છોડી દઈશ, છૂટી જઈશ

અન્વય

पार्थ, एषा बुद्धिः ते साङ्ख्ये अभिहिता; योगे तु इमां शृणु, यया बुद्ध्या युक्तः (त्वं) कर्मबन्धं प्रहास्यसि ।

સમજૂતી

આ શ્લોક બીજા અધ્યાયનું અને સંભવતઃ સમગ્ર ગીતાનું એક મુખ્ય સંધિસ્થાન છે. શ્રીકૃષ્ણ પોતે જણાવે છે કે અત્યાર સુધી (2.11–2.30) તેમણે ‘સાંખ્ય’ના વિષયમાં જ્ઞાન આપ્યું, અને હવે તેઓ ‘યોગ’નું જ્ઞાન આપશે. અહીં ‘સાંખ્ય’નો અર્થ કપિલ મુનિનું સાંખ્યદર્શન નથી, પણ આત્મા અને અનાત્માના વિવેકથી મળતું પરમ સત્યનું જ્ઞાન છે. અને ‘યોગ’નો અર્થ છે કર્મ કરવાની એ કળા, જેનાથી કર્મ બાંધતું નથી — એટલે કે કર્મયોગ.

બંને ‘બુદ્ધિ’ છે — એક દૃષ્ટિ, એક સમજ. સાંખ્યબુદ્ધિ બતાવે છે કે ‘હું કોણ છું’; યોગબુદ્ધિ બતાવે છે કે ‘મારે કેવી રીતે કર્મ કરવું જોઈએ’. પહેલી જ્ઞાનનો માર્ગ છે, બીજી એ જ્ઞાન સુધી પહોંચવાનું અને તેને જીવનમાં ઉતારવાનું સાધન.

આચાર્ય શંકર અનુસાર સાંખ્યબુદ્ધિ એ ઉચ્ચ અધિકારીઓ માટે છે જે સીધા આત્મજ્ઞાનમાં સ્થિર થઈ શકે, જ્યારે યોગબુદ્ધિ તેમના માટે છે જેમનું ચિત્ત હજી શુદ્ધ થઈ રહ્યું છે; કર્મયોગથી ચિત્તશુદ્ધિ થાય છે અને પછી જ્ઞાનનો ઉદય થાય છે. રામાનુજાચાર્ય અનુસાર સાંખ્યનો અર્થ આત્માનું યથાર્થ જ્ઞાન છે, અને યોગ એ જ્ઞાનથી પ્રેરિત થઈને કરેલું નિષ્કામ કર્મ છે; બંને મળીને આત્મસાક્ષાત્કાર તરફ લઈ જાય છે.

‘કર્મબન્ધં પ્રહાસ્યસિ’ — તું કર્મના બંધનને છોડી દઈશ. આ એક મોટું વચન છે. સામાન્ય રીતે દરેક કર્મ પોતાનું ફળ આપે છે અને તે ફળ નવાં કર્મો અને નવા જન્મોને જન્મ આપે છે — આ જ બંધન છે. શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે એક એવી બુદ્ધિ છે જેનાથી કર્મ કરતાં પણ માણસ આ બંધનથી મુક્ત રહી શકે. આ કર્મ છોડીને નહીં, પણ કર્મ કરવાની રીત બદલીને મળતી મુક્તિ છે.

આ જ ગીતાની સૌથી મોટી દેન છે — સંસારમાં રહીને, કર્તવ્ય નિભાવતાં પણ મુક્ત થવું. આ માર્ગ ગૃહસ્થ, વેપારી, વિદ્યાર્થી, સૈનિક — સૌ માટે ખુલ્લો છે.

સંદર્ભ

2.11–2.38માં શ્રીકૃષ્ણે આત્મજ્ઞાન (સાંખ્ય) અને સ્વધર્મનો ઉપદેશ આપ્યો. અહીં તેઓ જાહેર કરે છે કે હવે યોગબુદ્ધિ (કર્મયોગ)નો ઉપદેશ આપશે. આગલા શ્લોક (2.40)માં તેઓ જણાવે છે કે આ માર્ગમાં કરેલો થોડો પ્રયત્ન પણ વ્યર્થ જતો નથી.

જીવન-બોધ

મુક્તિ માટે સંસાર છોડવો જરૂરી નથી; કર્મ કરવાનો દૃષ્ટિકોણ બદલવો જરૂરી છે. જ્યારે તમે સાચી સમજ સાથે કર્મ કરો છો, ત્યારે એ જ કર્મ બંધનને બદલે મુક્તિનું સાધન બની જાય છે.

મુખ્ય શબ્દો

સાંખ્ય: અહીં — આત્મા-અનાત્માના વિવેકથી મળતું જ્ઞાન
યોગ: અહીં — કર્મયોગ, સમભાવથી નિષ્કામ કર્મ કરવાની કળા
બુદ્ધિ: દૃષ્ટિ, નિશ્ચયાત્મક સમજ
કર્મબંધ: કર્મ અને તેના ફળથી ઊપજતું બંધન