શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 70

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं
समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् ।
तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे
स शान्तिमाप्नोति न कामकामी ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

āpūryamāṇamacalapratiṣṭhaṃ samudramāpaḥ praviśanti yadvat .
tadvatkāmā yaṃ praviśanti sarve sa śāntimāpnoti na kāmakāmī ॥

અર્થ

જેમ બધી બાજુથી પાણીથી ભરેલા અને અચળ મર્યાદાવાળા સમુદ્રમાં (નદીઓનાં) પાણી તેને વિચલિત કર્યા વિના સમાઈ જાય છે, તેમ જે પુરુષમાં બધી કામનાઓ (વિષયો) કોઈ વિકાર ઉત્પન્ન કર્યા વિના સમાઈ જાય છે, તે જ શાંતિ પામે છે — ભોગોની કામના કરનાર નહીં.

શબ્દાર્થ

आपूर्यमाणम् – બધી બાજુથી ભરાતો, પરિપૂર્ણ
अचलप्रतिष्ठम् – અચળ મર્યાદા (સ્થિતિ)વાળો
समुद्रम् – સમુદ્રમાં
आपः – પાણી
प्रविशन्ति – પ્રવેશે છે, સમાઈ જાય છે
यद्वत् – જે રીતે
तद्वत् – તે જ રીતે
कामाः – કામનાઓ, કામનાના વિષયો
यम् – જે (પુરુષ)માં
प्रविशन्ति – પ્રવેશે છે
सर्वे – બધી
सः – તે
शान्तिम् – શાંતિને
आप्नोति – પામે છે
न – નહીં
कामकामी – ભોગોની કામના કરનાર

અન્વય

यद्वत् आपूर्यमाणम् अचलप्रतिष्ठं समुद्रम् आपः प्रविशन्ति, तद्वत् सर्वे कामाः यं प्रविशन्ति, सः शान्तिम् आप्नोति, न कामकामी ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં રાત અને દિવસના વિરોધાભાસથી સ્થિતપ્રજ્ઞની જુદી દૃષ્ટિ બતાવી હતી. હવે શ્રીકૃષ્ણ એક વિશાળ અને ભવ્ય ઉપમા આપે છે — સમુદ્ર. જેમ કાચબો (2.58) ઇન્દ્રિયસંયમનું પ્રતીક હતો અને નાવ (2.67) ભટકતા મનનું, તેમ સમુદ્ર સ્થિતપ્રજ્ઞની અગાધ, અચળ શાંતિનું પ્રતીક છે. આ શ્લોક છંદમાં પણ જુદો છે — લાંબા ત્રિષ્ટુપ્ છંદમાં, જાણે સમુદ્રની વિશાળતાને શબ્દોમાં ઉતારવા માટે.

સમુદ્રનાં બે વિશેષણો અત્યંત મહત્ત્વનાં છે. પહેલું — ‘આપૂર્યમાણમ્’ — તે સદા બધી બાજુથી ભરેલો છે. તેને કોઈ નદીની જરૂર નથી; તે પોતામાં પૂર્ણ છે. બીજું — ‘અચલપ્રતિષ્ઠમ્’ — તેની મર્યાદા અચળ છે. ચોમાસામાં હજારો નદીઓ પૂરનું પાણી લઈને તેમાં પડે છે, છતાં સમુદ્ર પોતાની સીમા ઓળંગતો નથી, ઊભરાતો નથી. અને ઉનાળામાં જ્યારે નદીઓ સુકાઈ જાય છે, ત્યારે પણ સમુદ્ર ઘટતો નથી, સુકાતો નથી. પાણી આવે કે ન આવે, તેની સ્થિતિ એવી જ રહે છે.

બરાબર આ જ સ્થિતપ્રજ્ઞની અવસ્થા છે. ‘તદ્વત્કામા યં પ્રવિશન્તિ સર્વે’ — તે જ રીતે બધા ‘કામ’ તેનામાં પ્રવેશે છે. અહીં ‘કામ’નો અર્થ છે કામનાના વિષયો — ભોગ, સુખ, માન, સગવડો. આચાર્ય શંકર સ્પષ્ટ કરે છે કે પ્રારબ્ધવશ આ વિષયો જ્ઞાનીના જીવનમાં પણ આવે છે, પણ જેમ નદીઓ સમુદ્રમાં વિલીન થઈને તેને વિચલિત કરતી નથી, તેમ આ વિષયો જ્ઞાનીમાં સમાઈ જાય છે અને તેનામાં કોઈ વિકાર, કોઈ ઉત્તેજના ઉત્પન્ન કરતા નથી. તે આવે તો તે ફુલાતો નથી; ન આવે તો તે ઘટતો નથી. કારણ કે તે પહેલેથી જ અંદરથી પૂર્ણ છે — 2.55ના ‘આત્મન્યેવાત્મના તુષ્ટઃ’ની જ આ ભવ્ય અભિવ્યક્તિ છે.

આનાથી ઊલટો છે ‘કામકામી’ — જે કામનાઓની જ કામના કરે છે, ભોગો પાછળ દોડે છે. તેની સરખામણી એક નાના તળાવ કે ખાબોચિયા સાથે થઈ શકે — થોડું પાણી આવતાં જ તે ઊભરાઈ જાય છે, અને થોડી ગરમી પડતાં જ સુકાઈ જાય છે. તેની સ્થિતિ સંપૂર્ણપણે બહારના પ્રવાહ પર આધાર રાખે છે. તે સદા અપૂર્ણ છે, સદા તરસ્યો છે, અને તેથી સદા અશાંત છે. શ્રીકૃષ્ણ સ્પષ્ટ ઘોષણા કરે છે — ‘ન કામકામી’ — આવો માણસ શાંતિ પામી શકતો નથી.

રામાનુજાચાર્ય આ શ્લોકમાં બતાવે છે કે આત્માનુભવથી તૃપ્ત માણસ માટે વિષયોનો સંપર્ક થાય તોપણ તે તેને ક્ષુબ્ધ કરી શકતા નથી. એ પણ ધ્યાનમાં રાખો કે શ્લોક એમ નથી કહેતો કે જ્ઞાનીના જીવનમાં કંઈ આવતું જ નથી; પણ એમ કહે છે કે બધું આવે છે, અને છતાં તે અચળ રહે છે. આ પલાયન નથી, પૂર્ણતા છે.

આ ઉપમા આધુનિક જીવન માટે એક કસોટી છે. પ્રશંસા, ધન, સફળતાનું પૂર આવે, ત્યારે પણ શું હું મારી મર્યાદામાં રહું છું? અને જ્યારે આ સુકાઈ જાય, ત્યારે પણ શું હું અંદરથી ભરેલો રહું છું? જે આ બંને પ્રશ્નોનો ઉત્તર ‘હા’માં આપી શકે, તે જ સમુદ્રની જેમ શાંત છે. આવી પૂર્ણતા કોઈ બાહ્ય સિદ્ધિથી નહીં, અંદરના આત્મસંતોષથી આવે છે.

સંદર્ભ

2.69માં રાત-દિવસના વિરોધાભાસથી સ્થિતપ્રજ્ઞની જુદી દૃષ્ટિ બતાવી. આ શ્લોક સમુદ્રની ઉપમાથી તેની અચળ, પરિપૂર્ણ શાંતિનું વર્ણન કરે છે. આગલા શ્લોક (2.71)માં શ્રીકૃષ્ણ બતાવે છે કે આ શાંતિ મેળવવા માટે કામના, સ્પૃહા, મમતા અને અહંકારનો ત્યાગ જરૂરી છે.

જીવન-બોધ

સમુદ્રની જેમ અંદરથી ભરેલા રહો — સફળતાના પૂરમાં ઊભરાઓ નહીં અને અભાવની ગરમીમાં સુકાઓ નહીં. જે બહારના પ્રવાહ પર આધાર રાખતો નથી, તે જ સાચી શાંતિનો માલિક છે.

મુખ્ય શબ્દો

આપૂર્યમાણ: બધી બાજુથી પરિપૂર્ણ, સદા ભરેલો
અચલપ્રતિષ્ઠ: જેની મર્યાદા અને સ્થિતિ અચળ છે
કામકામી: ભોગોની કામના કરનાર, સદા તરસ્યું મન
શાંતિ: બહારના પ્રવાહથી અપ્રભાવિત અંદરની સ્થિરતા