ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 13 – ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞવિભાગયોગ
ક્ષેત્ર (શરીર) અને ક્ષેત્રજ્ઞ (આત્મા)નો વિવેક.
35 શ્લોક
આ અધ્યાયના બધા શ્લોક
- 13.1 – अर्जुन उवाच – અર્જુને કહ્યું — હે કેશવ! હું પ્રકૃતિ અને પુરુષ, ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞ, તથા જ્ઞાન અને જ્ઞેય — આ બધું સારી…
- 13.2 – श्रीभगवानुवाच – શ્રીભગવાને કહ્યું — હે કુન્તીપુત્ર! આ શરીર ‘ક્ષેત્ર’ કહેવાય છે, અને જે તેને જાણે છે તેને આ તત્ત્વના જાણકારો…
- 13.3 – क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि – હે ભારત! સર્વ ક્ષેત્રોમાં ક્ષેત્રજ્ઞ પણ મને જ જાણ. ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞનું જે જ્ઞાન છે, તે જ સાચું જ્ઞાન…
- 13.4 – तत्क्षेत्रं यच्च यादृक्च यद्विकारि – તે ક્ષેત્ર શું છે, કેવું છે, કયા વિકારોવાળું છે અને કયા કારણથી કયું કાર્ય ઉત્પન્ન થયું છે; તથા તે ક્ષેત્રજ્ઞ…
- 13.5 – ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् – આ (ક્ષેત્ર-ક્ષેત્રજ્ઞનું) તત્ત્વ ઋષિઓએ અનેક રીતે, વિવિધ વૈદિક છંદોમાં અલગ અલગ ગાયું છે, અને યુક્તિયુક્ત તથા…
- 13.6 – महाभूतान्यहंकारो बुद्धिरव्यक्तमेव च – પાંચ મહાભૂત, અહંકાર, બુદ્ધિ અને અવ્યક્ત (મૂળ પ્રકૃતિ), દસ ઇન્દ્રિયો અને એક મન, તથા ઇન્દ્રિયોના પાંચ વિષયો —
- 13.7 – इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं – ઇચ્છા, દ્વેષ, સુખ, દુઃખ, સંઘાત (શરીરનો સમૂહ), ચેતના અને ધૃતિ — આ રીતે વિકારો સહિત આ ક્ષેત્ર સંક્ષેપમાં…
- 13.8 – अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् – માનની ઇચ્છાનો અભાવ, દંભનો અભાવ, અહિંસા, ક્ષમા, સરળતા, આચાર્યની સેવા-ઉપાસના, પવિત્રતા, સ્થિરતા અને આત્મસંયમ —
- 13.9 – इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहंकार एव च – ઇન્દ્રિયોના વિષયોમાં વૈરાગ્ય, અહંકારનો અભાવ, અને જન્મ, મૃત્યુ, ઘડપણ, રોગ તથા દુઃખમાં રહેલા દોષોનું વારંવાર…
- 13.10 – असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु – આસક્તિનો અભાવ, પુત્ર, પત્ની, ઘર વગેરેમાં તાદાત્મ્ય કે ચીટકી રહેવાનો અભાવ, અને પ્રિય તથા અપ્રિયની પ્રાપ્તિમાં…
- 13.11 – मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी – અને અનન્ય યોગ વડે મારામાં અચળ, અડગ ભક્તિ; એકાંત અને પવિત્ર સ્થળે રહેવાની વૃત્તિ; તથા સાંસારિક લોકોની ભીડમાં…
- 13.12 – अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् – અધ્યાત્મજ્ઞાનમાં નિરંતર સ્થિર રહેવું અને તત્ત્વજ્ઞાનના લક્ષ્ય — પરમાત્મા — નું દર્શન કરવું; આ બધું જ્ઞાન…
- 13.13 – ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वामृतमश्नुते – જે જાણવા યોગ્ય છે અને જેને જાણીને મનુષ્ય અમૃતત્વ પામે છે, તે હું સારી રીતે કહીશ.
- 13.14 – सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् – તેના હાથ-પગ સર્વત્ર છે, આંખો, માથાં અને મુખ સર્વત્ર છે, અને કાન પણ સર્વત્ર છે; તે આ જગતમાં સર્વને વ્યાપીને…
- 13.15 – सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् – તે બધી ઇન્દ્રિયોનાં કાર્યો રૂપે પ્રકાશે છે, છતાં પોતે બધી ઇન્દ્રિયોથી રહિત છે; તે અસંગ છે, છતાં સર્વનું…
- 13.16 – बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च – તે બધાં પ્રાણીઓની બહાર પણ છે અને અંદર પણ; તે જ અચર છે અને તે જ ચર.
- 13.17 – अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव – તે અવિભાજિત છે, છતાં પ્રાણીઓમાં વિભાજિત જેવું રહેલું ભાસે છે.
- 13.18 – ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते – તે જ્યોતિઓની પણ જ્યોતિ છે અને અજ્ઞાનરૂપી અંધકારથી પર કહેવાય છે.
- 13.19 – इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं – આ રીતે ક્ષેત્ર, જ્ઞાન અને જ્ઞેયનું સ્વરૂપ સંક્ષેપમાં કહેવામાં આવ્યું.
- 13.20 – प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी – પ્રકૃતિ અને પુરુષ, આ બંનેને અનાદિ જાણ; અને બધા વિકારો તથા ત્રણેય ગુણોને પ્રકૃતિમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા જાણ.
- 13.21 – कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते – કાર્ય (શરીર) અને કરણ (ઇન્દ્રિયો)ને ઉત્પન્ન કરવામાં અને તેમના દ્વારા કર્મ થવામાં પ્રકૃતિ કારણ કહેવાય છે; અને…
- 13.22 – पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते – પ્રકૃતિમાં સ્થિત પુરુષ જ પ્રકૃતિમાંથી જન્મેલા ગુણોને ભોગવે છે; અને આ ગુણો સાથેની તેની આસક્તિ જ તેના…
- 13.23 – उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता – આ શરીરમાં રહેલો પરમ પુરુષ સાક્ષી, અનુમતિ આપનાર, ધારણ-પોષણ કરનાર, ભોક્તા, મહેશ્વર અને પરમાત્મા પણ કહેવાયો છે.
- 13.24 – य एवं वेत्ति पुरुषं – જે મનુષ્ય આ રીતે પુરુષને અને ગુણો સહિત પ્રકૃતિને તત્ત્વથી જાણે છે, તે બધી રીતે વર્તતો હોવા છતાં ફરી જન્મ…
- 13.25 – ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना – કેટલાક લોકો ધ્યાન દ્વારા શુદ્ધ થયેલા મનથી પોતાની અંદર આત્માને જુએ છે; બીજા સાંખ્યયોગ (જ્ઞાનયોગ) દ્વારા, અને…
- 13.26 – अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वान्येभ्य उपासते – પરંતુ કેટલાક બીજા લોકો, જેઓ આ રીતે જાતે જાણતા નથી, તેઓ બીજાઓ પાસેથી (ગુરુજનો પાસેથી) સાંભળીને ઉપાસના કરે છે…
- 13.27 – यावत्सञ्जायते किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् – હે ભરતશ્રેષ્ઠ, જે કંઈ પણ સ્થાવર કે જંગમ પ્રાણી ઉત્પન્ન થાય છે, તેને તું ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞના સંયોગથી…
- 13.28 – समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं – જે મનુષ્ય સર્વ પ્રાણીઓમાં સમાન રૂપે રહેલા, અને નાશ પામનારાઓમાં પણ કદી નાશ ન પામનાર પરમેશ્વરને જુએ છે, તે જ…
- 13.29 – समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् – કારણ કે જે સર્વત્ર સમાન રૂપે રહેલા ઈશ્વરને સમભાવે જુએ છે, તે પોતા વડે પોતાનો નાશ કરતો નથી; તેથી તે પરમ ગતિને…
- 13.30 – प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि – જે મનુષ્ય સર્વ કર્મોને સર્વ પ્રકારે પ્રકૃતિ દ્વારા જ થતાં જુએ છે, અને આત્માને અકર્તા જુએ છે, તે જ ખરેખર જુએ…
- 13.31 – यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति – જ્યારે મનુષ્ય પ્રાણીઓના જુદા જુદા ભાવોને એક પરમાત્મામાં રહેલા જુએ છે, અને એ જ એકમાંથી સમગ્ર વિસ્તાર ફેલાયેલો…
- 13.32 – अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः – હે કૌન્તેય! અનાદિ અને નિર્ગુણ હોવાથી આ અવિનાશી પરમાત્મા શરીરમાં રહેલો હોવા છતાં ન કંઈ કરે છે અને ન કોઈ…
- 13.33 – यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते – જેમ સર્વત્ર વ્યાપેલું આકાશ સૂક્ષ્મ હોવાથી કોઈ વસ્તુથી લેપાતું નથી, તેમ દેહમાં સર્વત્ર રહેલો આત્મા પણ લેપાતો…
- 13.34 – यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं – હે ભારત! જેમ એક જ સૂર્ય આ સમગ્ર લોકને પ્રકાશિત કરે છે, તેમ એક ક્ષેત્રી (ક્ષેત્રજ્ઞ) સમગ્ર ક્ષેત્રને પ્રકાશિત…
- 13.35 – क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा – આ રીતે જે જ્ઞાનચક્ષુ વડે ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞના ભેદને, તથા પ્રાણીઓની પ્રકૃતિમાંથી મુક્તિને જાણે છે, તેઓ…