ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 6 – આત્મસંયમયોગ
ધ્યાન અને આત્મસંયમનો યોગ.
47 શ્લોક
આ અધ્યાયના બધા શ્લોક
- 6.1 – श्रीभगवानुवाच – શ્રીભગવાન બોલ્યા — જે મનુષ્ય કર્મફળનો આશ્રય લીધા વિના પોતાનું કર્તવ્ય-કર્મ કરે છે, તે જ સંન્યાસી છે અને તે જ…
- 6.2 – यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं – હે પાંડવ! જેને (શાસ્ત્રજ્ઞો) સંન્યાસ કહે છે, તેને જ તું યોગ જાણ; કારણ કે સંકલ્પોનો ત્યાગ કર્યા વિના કોઈ પણ…
- 6.3 – आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते – જે મુનિ યોગ પર આરૂઢ થવા ઇચ્છે છે, તેના માટે કર્મને સાધન કહ્યું છે; અને જ્યારે તે જ વ્યક્તિ યોગારૂઢ થાય છે…
- 6.4 – यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न – જ્યારે સાધક ન તો ઇન્દ્રિયોના વિષયોમાં આસક્ત થાય છે અને ન કર્મોમાં, ત્યારે સર્વ સંકલ્પોનો ત્યાગ કરનાર તે…
- 6.5 – उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् – મનુષ્યે પોતાના દ્વારા પોતાનો ઉદ્ધાર કરવો જોઈએ, પોતાને અધોગતિમાં ન પાડવો જોઈએ; કારણ કે મનુષ્ય પોતે જ પોતાનો…
- 6.6 – बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः – જેણે પોતાના દ્વારા પોતાના મનને જીતી લીધું છે, તેના માટે તેનું મન જ મિત્ર છે; પરંતુ જેણે મનને જીત્યું નથી…
- 6.7 – जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः – જેણે પોતાનું મન જીતી લીધું છે અને જે પૂર્ણપણે શાંત છે, તેના માટે પરમાત્મા ઠંડી-ગરમી, સુખ-દુઃખ તથા…
- 6.8 – ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः – જેનું અંતઃકરણ જ્ઞાન અને વિજ્ઞાનથી તૃપ્ત છે, જે કૂટસ્થ (નિર્વિકાર) છે, જેણે ઇન્દ્રિયોને સારી રીતે જીતી લીધી…
- 6.9 – सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु – જે સુહૃદ, મિત્ર, શત્રુ, ઉદાસીન, મધ્યસ્થ, દ્વેષપાત્ર, સંબંધી, સાધુ અને પાપી — સર્વ પ્રત્યે સમાન બુદ્ધિ રાખે…
- 6.10 – योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि – યોગીએ એકાંત સ્થળે એકલા રહીને, મન અને શરીરને સંયમમાં રાખીને, આશાઓ (કામનાઓ)થી રહિત અને સંગ્રહથી મુક્ત થઈને…
- 6.11 – शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः – શુદ્ધ અને પવિત્ર સ્થળે, જે ન બહુ ઊંચું હોય અને ન બહુ નીચું, એવું પોતાનું સ્થિર આસન સ્થાપીને — જેના પર ક્રમશઃ…
- 6.12 – तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः – તે આસન પર બેસીને, મનને એકાગ્ર કરીને તથા ચિત્ત અને ઇન્દ્રિયોની ક્રિયાઓને વશમાં રાખીને, અંતઃકરણની શુદ્ધિ માટે…
- 6.13 – समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः – શરીર, માથું અને ગરદનને સીધાં, સમ અને અચળ રાખીને સ્થિર થઈ, પોતાની નાસિકાના અગ્રભાગ પર દૃષ્ટિ ટકાવીને અને…
- 6.14 – प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः – શાંત અંતઃકરણવાળો, ભયરહિત, બ્રહ્મચર્ય-વ્રતમાં સ્થિત થઈને, મનને સંયમમાં રાખીને, મારામાં ચિત્ત લગાડીને અને મને…
- 6.15 – युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी नियतमानसः – આ રીતે મનને નિરંતર (પરમાત્મામાં) જોડતાં, સંયમિત મનવાળો યોગી મારામાં સ્થિત, નિર્વાણની પરાકાષ્ઠારૂપ પરમ…
- 6.16 – नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः – હે અર્જુન! આ યોગ ન તો બહુ વધારે ખાનારને સિદ્ધ થાય છે, ન બિલકુલ ન ખાનારને; ન બહુ વધારે ઊંઘનારને અને ન સદા…
- 6.17 – युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु – જેનો આહાર અને વિહાર (હરવું-ફરવું, મનોરંજન) યોગ્ય છે, જેના કર્મોમાં પ્રયત્ન સંતુલિત છે અને જેનું…
- 6.18 – यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते – જ્યારે સારી રીતે વશ કરેલું ચિત્ત આત્મામાં જ સ્થિત થઈ જાય છે, ત્યારે સર્વ કામનાઓથી નિઃસ્પૃહ (ઇચ્છારહિત) તે…
- 6.19 – यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते – જેમ પવનરહિત સ્થળે મૂકેલો દીવો હલતો નથી, તેવી જ ઉપમા આત્માના ધ્યાનમાં લાગેલા યોગીના સંયમિત ચિત્તની આપવામાં…
- 6.20 – यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया – જે અવસ્થામાં યોગના અભ્યાસથી નિરુદ્ધ થયેલું ચિત્ત ઉપરામ (શાંત) થાય છે, અને જેમાં યોગી પોતાના શુદ્ધ મનથી…
- 6.21 – सुखमात्यन्तिकं यत्तद् बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम् – જે અવસ્થામાં યોગી એ અનંત (આત્યંતિક) સુખનો અનુભવ કરે છે જે ઇન્દ્રિયોથી પર છે અને માત્ર શુદ્ધ બુદ્ધિ દ્વારા…
- 6.22 – यं लब्ध्वा चापरं लाभं – જે લાભ પ્રાપ્ત કરીને યોગી તેનાથી મોટો બીજો કોઈ લાભ માનતો નથી, અને જેમાં સ્થિત થઈને તે ભારેમાં ભારે દુઃખથી પણ…
- 6.23 – तं विद्याद् दुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितम् – દુઃખના સંયોગથી વિયોગ (સંબંધ-વિચ્છેદ)ની એ અવસ્થાને જ ‘યોગ’ નામથી જાણવી.
- 6.24 – सङ्कल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः – સંકલ્પથી ઉત્પન્ન થતી સર્વ કામનાઓનો પૂર્ણપણે ત્યાગ કરીને, અને મન વડે જ ઇન્દ્રિયોના સમૂહને બધી બાજુથી સારી…
- 6.25 – शनैः शनैरुपरमेद् बुद्ध्या धृतिगृहीतया – ધૈર્યયુક્ત બુદ્ધિ વડે ધીમે ધીમે (વિષયોથી) ઉપરામ થતા જવું; અને મનને આત્મામાં સ્થિત કરીને પછી કંઈ પણ ચિંતન ન…
- 6.26 – यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् – આ ચંચળ અને અસ્થિર મન જે જે કારણ (વિષય)થી બહાર ભટકે છે, તે તે માંથી તેને રોકીને વારંવાર આત્મામાં જ વશ કરીને…
- 6.27 – प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम् – જેનું મન પૂર્ણ શાંત છે, જેનો રજોગુણ શાંત થઈ ગયો છે, જે પાપરહિત છે અને બ્રહ્મરૂપ થઈ ગયો છે — એવા યોગીને…
- 6.28 – युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी विगतकल्मषः – આ રીતે નિરંતર પોતાના મનને (પરમાત્મામાં) જોડતો પાપરહિત યોગી સહજપણે બ્રહ્મના સંસ્પર્શરૂપ અનંત સુખનો અનુભવ કરે…
- 6.29 – सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि – યોગથી યુક્ત અંતઃકરણવાળો અને સર્વત્ર સમદૃષ્ટિ રાખનાર યોગી પોતાના આત્માને સર્વ ભૂતો (પ્રાણીઓ)માં સ્થિત અને…
- 6.30 – यो मां पश्यति सर्वत्र – જે મને સર્વત્ર જુએ છે અને સર્વને મારામાં જુએ છે, તેના માટે હું ક્યારેય અદૃશ્ય (ઓઝલ) થતો નથી અને તે પણ મારા…
- 6.31 – सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः – જે યોગી એકત્વભાવમાં સ્થિત થઈને સર્વ પ્રાણીઓમાં સ્થિત મને પરમાત્માને ભજે છે, તે સર્વ પ્રકારે વર્તતો હોવા છતાં…
- 6.32 – आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति – હે અર્જુન! જે યોગી પોતાની ઉપમાથી (પોતાના સમાન માનીને) સર્વ પ્રાણીઓનાં સુખ અને દુઃખને સમાન રીતે જુએ છે, તે…
- 6.33 – अर्जुन उवाच – અર્જુન બોલ્યો — હે મધુસૂદન! આપે સમતા રૂપે જે આ યોગ કહ્યો, મનની ચંચળતાને કારણે હું તેની સ્થિર સ્થિતિ જોઈ શકતો…
- 6.34 – चञ्चलं हि मनः कृष्ण – હે કૃષ્ણ! આ મન ખૂબ ચંચળ, મથી નાખનારું, બળવાન અને હઠીલું છે.
- 6.35 – श्रीभगवानुवाच – શ્રીભગવાન બોલ્યા — હે મહાબાહુ! નિઃસંદેહ મન ચંચળ છે અને તેને વશ કરવું કઠિન છે; પરંતુ હે કુંતીપુત્ર!
- 6.36 – असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति – જેનું મન સંયમિત નથી, તેના માટે યોગ પ્રાપ્ત કરવો કઠિન છે — એવો મારો મત છે; પરંતુ જેણે મનને વશ કર્યું છે અને…
- 6.37 – अर्जुन उवाच – અર્જુન બોલ્યો — હે કૃષ્ણ! જે શ્રદ્ધાથી યુક્ત છે, પણ પૂરતો પ્રયત્ન કરી શકતો નથી અને જેનું મન (અંત સમયે) યોગથી…
- 6.38 – कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति – હે મહાબાહુ (કૃષ્ણ)! બ્રહ્મપ્રાપ્તિના માર્ગમાં મોહિત થયેલો અને આશ્રયહીન તે સાધક, બંને બાજુથી ભ્રષ્ટ થઈને…
- 6.39 – एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः – હે કૃષ્ણ! મારા આ સંશયને પૂર્ણપણે કાપવા (દૂર કરવા) આપ જ સમર્થ છો; કારણ કે આપના સિવાય આ સંશયને દૂર કરનાર બીજું…
- 6.40 – श्रीभगवानुवाच – શ્રીભગવાન બોલ્યા — હે પાર્થ! એ (યોગભ્રષ્ટ) પુરુષનો ન તો આ લોકમાં વિનાશ થાય છે અને ન પરલોકમાં; કારણ કે હે…
- 6.41 – प्राप्य पुण्यकृतां लोकानुषित्वा शाश्वतीः – યોગથી ભ્રષ્ટ થયેલો તે સાધક પુણ્ય કરનારાઓના લોકો (સ્વર્ગ વગેરે)ને પામીને, ત્યાં ઘણાં વર્ષો સુધી નિવાસ કરીને…
- 6.42 – अथवा योगिनामेव कुले भवति – અથવા તે બુદ્ધિમાન યોગીઓના જ કુળમાં જન્મ લે છે; પરંતુ આ પ્રકારનો જે જન્મ છે, તે સંસારમાં અત્યંત દુર્લભ છે.
- 6.43 – तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते – હે કુરુનંદન! ત્યાં તે પૂર્વજન્મમાં મેળવેલા બુદ્ધિસંયોગ (યોગસંસ્કાર)ને ફરી પ્રાપ્ત કરે છે, અને તેના બળથી…
- 6.44 – पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोऽपि – એ જ પૂર્વજન્મના અભ્યાસને કારણે તે ન ઇચ્છવા છતાં (લાચાર જેવો થઈને) યોગ તરફ ખેંચાઈ જાય છે.
- 6.45 – प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः – પરંતુ પ્રયત્નપૂર્વક સાધના કરનાર યોગી પાપોથી પૂર્ણ શુદ્ધ થઈને, અનેક જન્મોના અભ્યાસથી સિદ્ધિ પામીને, ત્યારે…
- 6.46 – तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः – યોગી તપસ્વીઓ કરતાં શ્રેષ્ઠ છે, (શાસ્ત્રના) જ્ઞાનીઓ કરતાં પણ શ્રેષ્ઠ મનાયો છે, અને સકામ કર્મ કરનારાઓ કરતાં પણ…
- 6.47 – योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना – સર્વ યોગીઓમાં પણ જે શ્રદ્ધાવાન ભક્ત પોતાના અંતઃકરણને મારામાં લગાડીને મને ભજે છે, તે મારા મતે સૌથી શ્રેષ્ઠ…