ગીતાના ઉપદેશ

ભગવદ્ ગીતાના પ્રસિદ્ધ શ્લોકો, તેમનો અર્થ અને જીવન માટેની શીખ.

કર્મ પર અધિકાર, ફળ પર નહીં – તમારો અધિકાર ફક્ત કર્મ કરવામાં છે, તેના ફળમાં ક્યારેય નહીં. ફળની ઇચ્છાને કર્મનું કારણ ન બનાવો અને કર્મ ન કરવામાં પણ આસક્તિ ન રાખો.
આત્મા ન જન્મે છે, ન મરે છે – આત્માનો ક્યારેય જન્મ થતો નથી કે મૃત્યુ થતું નથી. તે અજન્મા, નિત્ય, શાશ્વત અને પુરાતન છે; શરીર હણાય ત્યારે પણ તે હણાતો નથી.
જેમ માણસ જૂનાં વસ્ત્રો બદલે છે – જેમ માણસ જૂનાં વસ્ત્રો ઉતારીને નવાં વસ્ત્રો ધારણ કરે છે, તેમ આત્મા જૂનું શરીર છોડીને નવું શરીર ધારણ કરે છે.
શસ્ત્રો આત્માને કાપી શકતાં નથી – આત્માને શસ્ત્રો કાપી શકતાં નથી, અગ્નિ બાળી શકતો નથી, પાણી ભીંજવી શકતું નથી અને પવન સૂકવી શકતો નથી.
સુખ-દુઃખ આવે-જાય છે, તેમને સહન કરો – ઇન્દ્રિયો અને વિષયોના સંયોગથી ઠંડી-ગરમી, સુખ-દુઃખ થાય છે. તે આવે-જાય છે અને અનિત્ય છે, માટે હે ભારત, તેમને સહન કરો.
સમત્વ એ જ યોગ છે – હે ધનંજય, આસક્તિ ત્યજીને, સફળતા અને નિષ્ફળતામાં સમાન રહીને, યોગમાં સ્થિર થઈને કર્મ કરો. આ સમતા જ યોગ કહેવાય છે.
યોગઃ કર્મસુ કૌશલમ્ – સમબુદ્ધિથી યુક્ત મનુષ્ય આ જ જીવનમાં પુણ્ય અને પાપ બંનેથી મુક્ત થઈ જાય છે. તેથી યોગમાં જોડાઓ; કર્મોમાં કુશળતા એ જ યોગ છે.
સ્થિતપ્રજ્ઞનાં લક્ષણ – જેનું મન દુઃખમાં વિચલિત થતું નથી, જેને સુખની લાલસા નથી અને જે રાગ, ભય અને ક્રોધથી મુક્ત છે, તે મુનિ સ્થિરબુદ્ધિ કહેવાય છે.
ક્રોધથી વિનાશની સીડી – ક્રોધથી મોહ (ભ્રમ) ઉત્પન્ન થાય છે, મોહથી સ્મૃતિ ભ્રમિત થાય છે, સ્મૃતિના નાશથી બુદ્ધિનો નાશ થાય છે અને બુદ્ધિના નાશથી મનુષ્યનું પતન થાય છે.
નિયત કર્મ કરો – તમે તમારું નિયત કર્મ કરો, કારણ કે કર્મ ન કરવા કરતાં કર્મ કરવું શ્રેષ્ઠ છે. કર્મ ન કરવાથી તો તમારી શરીર-યાત્રા પણ ચાલી શકશે નહીં.
શ્રેષ્ઠ જનો જેવું કરે, લોકો તેવું કરે – શ્રેષ્ઠ પુરુષ જે જે આચરણ કરે છે, બીજા લોકો પણ તેવું જ કરે છે. તે જે પ્રમાણ સ્થાપે છે, સંસાર તેનું જ અનુસરણ કરે છે.
પોતાનો ધર્મ શ્રેષ્ઠ છે – સારી રીતે આચરેલા બીજાના ધર્મ કરતાં ગુણરહિત હોય તોપણ પોતાનો ધર્મ શ્રેષ્ઠ છે. પોતાના ધર્મમાં મૃત્યુ પણ કલ્યાણકારી છે, બીજાનો ધર્મ ભય આપનારો છે.
યદા યદા હિ ધર્મસ્ય – હે ભારત, જ્યારે જ્યારે ધર્મની હાનિ અને અધર્મની વૃદ્ધિ થાય છે, ત્યારે ત્યારે હું પોતાને પ્રગટ કરું છું.
પરિત્રાણાય સાધૂનામ્ – સાધુઓની રક્ષા, દુષ્ટોના વિનાશ અને ધર્મની સ્થાપના માટે હું યુગે યુગે પ્રગટ થાઉં છું.
જ્ઞાન સમાન પવિત્ર કંઈ નથી – આ સંસારમાં જ્ઞાન સમાન પવિત્ર કરનારું કંઈ જ નથી. યોગમાં સિદ્ધ થયેલો મનુષ્ય સમય આવતાં તેને પોતાની અંદર જ પામે છે.
શ્રદ્ધાવાનને જ્ઞાન મળે છે – શ્રદ્ધાવાન, તત્પર અને ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખનાર મનુષ્ય જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરે છે, અને જ્ઞાન પામીને જલદી જ પરમ શાંતિ પામે છે.
જ્ઞાનીની સમદૃષ્ટિ – જ્ઞાનીજનો વિદ્યા અને વિનયથી યુક્ત બ્રાહ્મણ, ગાય, હાથી, કૂતરો અને ચાંડાળ — સૌમાં સમાન દૃષ્ટિ રાખે છે.
પોતાનો ઉદ્ધાર પોતે કરો – મનુષ્યે પોતાના દ્વારા જ પોતાનો ઉદ્ધાર કરવો જોઈએ, પોતાનું પતન થવા દેવું જોઈએ નહીં. મન જ મનુષ્યનો મિત્ર છે અને મન જ તેનો શત્રુ.
સંતુલિત જીવન એ જ યોગ છે – જેનો આહાર-વિહાર યોગ્ય છે, જેનાં કર્મો સંયમિત છે અને જેનું ઊંઘવું-જાગવું નિયમિત છે, તેના માટે યોગ દુઃખોનો નાશ કરનારો બને છે.
અભ્યાસ અને વૈરાગ્યથી મન વશ થાય છે – હે મહાબાહો, નિઃસંદેહ મન ચંચળ છે અને મુશ્કેલીથી વશ થાય છે, પરંતુ હે કૌન્તેય, અભ્યાસ અને વૈરાગ્યથી તેને વશ કરી શકાય છે.
બધું મારામાં પરોવાયેલું છે, જેમ દોરામાં મણકા – હે ધનંજય, મારાથી પર કંઈ જ નથી. આ આખું જગત મારામાં એ જ રીતે પરોવાયેલું છે જેમ દોરામાં મણકા.
યોગક્ષેમં વહામ્યહમ્ – જે ભક્તો અનન્ય ભાવે મારું ચિંતન કરતાં મારી ઉપાસના કરે છે, તે નિત્ય-યુક્ત ભક્તોનો યોગક્ષેમ (જે નથી તેની પ્રાપ્તિ અને જે છે તેની રક્ષા) હું પોતે વહન કરું છું.
પત્રં પુષ્પં ફલં તોયમ્ – જે કોઈ ભક્ત પ્રેમથી મને પત્ર, પુષ્પ, ફળ કે જળ અર્પણ કરે છે, તે શુદ્ધ મનવાળા ભક્તની પ્રેમપૂર્વક આપેલી ભેટ હું સ્વીકારું છું.
મન્મના ભવ મદ્ભક્તઃ – મારામાં મન લગાવો, મારા ભક્ત બનો, મારી પૂજા કરો અને મને નમસ્કાર કરો. આ રીતે પોતાને મારામાં જોડીને, મને પરમ લક્ષ્ય માનીને તમે મને જ પામશો.
હું સર્વ પ્રાણીઓના હૃદયમાં રહેલો આત્મા છું – હે ગુડાકેશ, હું સર્વ પ્રાણીઓના હૃદયમાં રહેલો આત્મા છું, અને હું જ સર્વ પ્રાણીઓનો આદિ, મધ્ય અને અંત પણ છું.
કાલોઽસ્મિ — હું કાળ છું – હું લોકોનો નાશ કરનારો વધેલો કાળ છું અને આ સમયે લોકોના સંહારમાં લાગેલો છું. તમારા વિના પણ સામા પક્ષે ઊભેલા આ યોદ્ધાઓ બચશે નહીં.
ભગવાનને પ્રિય ભક્ત – જે કોઈ પ્રાણીનો દ્વેષ કરતો નથી, સૌનો મિત્ર અને દયાળુ છે, મમતા અને અહંકારથી રહિત છે, સુખ-દુઃખમાં સમ અને ક્ષમાશીલ છે — તે ભક્ત મને પ્રિય છે (12.13–14).
જીવ મારો જ સનાતન અંશ છે – આ જીવ-લોકમાં જીવાત્મા મારો જ સનાતન અંશ છે, જે પ્રકૃતિમાં રહેલાં મન અને પાંચ ઇન્દ્રિયોને પોતાની તરફ ખેંચે છે.
નરકનાં ત્રણ દ્વાર — કામ, ક્રોધ, લોભ – કામ, ક્રોધ અને લોભ — આ ત્રણ આત્માનો નાશ કરનારાં નરકનાં દ્વાર છે. તેથી આ ત્રણેયનો ત્યાગ કરવો જોઈએ.
વાણીનું તપ – જે વાણી કોઈને ઉદ્વેગ ન આપે, સત્ય હોય, પ્રિય અને હિતકારી હોય, તેમ જ સ્વાધ્યાય (શાસ્ત્રપાઠ)નો અભ્યાસ — આ વાણીનું તપ કહેવાય છે.
સર્વધર્માન્પરિત્યજ્ય — મારે શરણે આવો – બધા ધર્મો છોડીને ફક્ત મારે શરણે આવો. હું તમને સર્વ પાપોથી મુક્ત કરીશ, શોક ન કરો.
જ્યાં યોગેશ્વર કૃષ્ણ છે, ત્યાં વિજય છે – સંજય કહે છે — જ્યાં યોગેશ્વર શ્રીકૃષ્ણ છે અને જ્યાં ધનુર્ધારી અર્જુન છે, ત્યાં જ શ્રી, વિજય, ઐશ્વર્ય અને અટલ નીતિ છે, એવો મારો મત છે.