શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 5

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

गुरूनहत्वा हि महानुभावान्
श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके ।
हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव
भुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

gurūnahatvā hi mahānubhāvān śreyo bhoktuṃ bhaikṣyamapīha loke .
hatvārthakāmāṃstu gurūnihaiva bhuñjīya bhogān rudhirapradigdhān ॥

અર્થ

આ મહાનુભાવ ગુરુજનોને મારવા કરતાં આ સંસારમાં ભિક્ષા માગીને જીવવું પણ વધારે કલ્યાણકારી છે; કારણ કે ગુરુજનોને મારીને તો હું અહીં જ લોહીથી ખરડાયેલા અર્થ અને કામરૂપી ભોગો જ ભોગવીશ.

શબ્દાર્થ

गुरून् – ગુરુજનોને
अहत्वा – ન મારીને
हि – ખરેખર
महानुभावान् – મહાન પ્રભાવવાળા, મહાત્મા
श्रेयः – વધુ કલ્યાણકારી, શ્રેષ્ઠ
भोक्तुम् – ભોગવવું, ખાવું
भैक्ष्यम् – ભિક્ષાનું અન્ન
अपि – પણ
इह लोके – આ લોકમાં
हत्वा – મારીને
अर्थकामान् – ધનની કામનાવાળા (અથવા અર્થ અને કામરૂપ)
तु – તો
इह एव – અહીં જ
भुञ्जीय – ભોગવીશ
भोगान् – ભોગોને
रुधिरप्रदिग्धान् – લોહીથી ખરડાયેલા

અન્વય

महानुभावान् गुरून् अहत्वा इह लोके भैक्ष्यम् अपि भोक्तुं श्रेयः हि । अर्थकामान् तु गुरून् हत्वा इह एव रुधिरप्रदिग्धान् भोगान् भुञ्जीय ।

સમજૂતી

અર્જુન પોતાની દ્વિધાને વધુ ઊંડાણથી વ્યક્ત કરે છે. તે ક્ષત્રિય છે, જેના માટે ભિક્ષા માગવી નિષિદ્ધ અને શરમજનક ગણાતી. છતાં તે કહે છે કે ગુરુજનોનો વધ કરીને રાજ્ય મેળવવા કરતાં ભિક્ષા માગીને જીવવું સારું. આ વાક્ય તેની પીડાની ઊંડાઈ દર્શાવે છે — તે પોતાનો સ્વધર્મ પણ છોડવા તૈયાર છે.

‘અર્થકામાન્’ શબ્દના બે અર્થ થાય છે. એક અર્થમાં તે ‘ગુરૂન્’નું વિશેષણ છે — ‘ધનના લોભી ગુરુ’, કારણ કે ભીષ્મે પોતે કહ્યું હતું કે માણસ ધનનો દાસ છે અને કૌરવોના ધનથી તેઓ બંધાયેલા છે. બીજા અર્થમાં તે ‘ભોગાન્’ સાથે જોડાય છે — અર્થ અને કામરૂપી ભોગો. બંને અર્થમાં અર્જુનનો ભાવ એક જ છે: આવા વિજયનું સુખ લોહીથી ખરડાયેલું હશે.

‘રુધિરપ્રદિગ્ધાન્ ભોગાન્’ — લોહીથી લથપથ ભોગો — આ ચિત્ર અત્યંત હૃદયસ્પર્શી છે. અર્જુનને લાગે છે કે રાજમહેલનું દરેક સુખ, દરેક ભોજન તેને પોતાના ગુરુઓના લોહીની યાદ અપાવશે. અહીં તેની સંવેદનશીલતા પ્રશંસનીય છે, પરંતુ તેનો નિષ્કર્ષ મોહમાંથી જન્મેલો છે.

અર્જુનની ભૂલ એ છે કે તે યુદ્ધને અંગત ભોગના સાધન તરીકે જુએ છે. શ્રીકૃષ્ણ આગળ શીખવશે કે ધર્મયુદ્ધ ભોગ માટે નહીં, કર્તવ્ય માટે લડાય છે. જ્યારે કર્મનો હેતુ બદલાય છે, ત્યારે તેનું નૈતિક સ્વરૂપ પણ બદલાઈ જાય છે.

સંદર્ભ

2.4માં અર્જુને કહ્યું હતું કે તે પૂજ્ય ભીષ્મ અને દ્રોણ સામે કેવી રીતે લડે. અહીં તે સરખામણી કરીને કહે છે કે ભિક્ષા પણ આના કરતાં સારી છે. આગલા શ્લોક (2.6)માં તે સ્વીકારે છે કે તેને એ પણ ખબર નથી કે જીત સારી કે હાર.

જીવન-બોધ

કોઈ પણ કાર્યનું મૂલ્યાંકન ફક્ત તેના પરિણામના સુખથી નહીં, તેના હેતુથી કરવું જોઈએ. જે કર્મ માત્ર પોતાના ભોગ માટે હોય તે ભારે લાગે છે; જે કર્તવ્ય માટે હોય તે જ મનને શાંતિ આપે છે.

મુખ્ય શબ્દો

ભૈક્ષ્ય: ભિક્ષાથી મળેલું અન્ન
અર્થકામ: ધન અને ભોગની કામના
મહાનુભાવ: મહાન આત્મા, મહિમાવાન