શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 57

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम् ।
नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yaḥ sarvatrānabhisnehastattatprāpya śubhāśubham .
nābhinandati na dveṣṭi tasya prajñā pratiṣṭhitā ॥

અર્થ

જે સર્વત્ર આસક્તિરહિત છે, અને તે-તે શુભ કે અશુભ (અનુકૂળ કે પ્રતિકૂળ) પરિસ્થિતિ પામીને ન હરખાય છે, ન દ્વેષ કરે છે — તેની પ્રજ્ઞા પ્રતિષ્ઠિત (સ્થિર) છે.

શબ્દાર્થ

यः – જે
सर्वत्र – બધે, બધા વિષયોમાં
अनभिस्नेहः – અતિસ્નેહ (આસક્તિ)થી રહિત
तत् तत् – તે-તે (જે કંઈ આવે)
प्राप्य – પામીને
शुभ-अशुभम् – શુભ અને અશુભ, અનુકૂળ અને પ્રતિકૂળ
न अभिनन्दति – હરખાઈને વખાણ કરતો નથી
न द्वेष्टि – દ્વેષ કરતો નથી
तस्य – તેની
प्रज्ञा – બુદ્ધિ, વિવેક
प्रतिष्ठिता – દૃઢતાથી સ્થિર છે

અન્વય

यः सर्वत्र अनभिस्नेहः, तत् तत् शुभ-अशुभं प्राप्य न अभिनन्दति न द्वेष्टि, तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં સુખ-દુઃખના અનુભવ પ્રત્યે સ્થિતપ્રજ્ઞની આંતરિક પ્રતિક્રિયા બતાવી હતી. હવે શ્રીકૃષ્ણ એ જ વાતને વધુ ઊંડાણથી કહે છે — શુભ અને અશુભ વસ્તુઓ કે ઘટનાઓના સંપર્કમાં તેનો વ્યવહાર કેવો હોય છે. આ શ્લોકનાં ત્રણ મુખ્ય અંગ છે: સર્વત્ર અનાસક્તિ, હરખનો અભાવ અને દ્વેષનો અભાવ.

‘સર્વત્રાનભિસ્નેહઃ’ — તે સર્વત્ર ‘અભિસ્નેહ’થી રહિત છે. અહીં શબ્દની પસંદગી ખૂબ સૂક્ષ્મ છે. શ્રીકૃષ્ણ ‘સ્નેહ’નો નહીં, ‘અભિસ્નેહ’નો નિષેધ કરે છે — એટલે કે એવું ચોંટી જનારું વળગણ જે વસ્તુ વિના આપણને અધૂરા કરી દે. સ્થિતપ્રજ્ઞ પ્રેમ અને કરુણાથી રહિત નથી હોતો; તે સૌને સ્નેહ કરે છે, પણ કોઈથી બંધાતો નથી. આચાર્ય શંકર આને શરીર, જીવન અને સગાંસંબંધીઓ પ્રત્યે પણ આસક્તિનો અભાવ ગણાવે છે. જેમ કમળનું પાન પાણીમાં રહીને પણ ભીંજાતું નથી, તેમ તે સૌની વચ્ચે રહીને પણ અલિપ્ત રહે છે.

‘તત્તત્પ્રાપ્ય શુભાશુભમ્’ — ‘તત્-તત્’ની પુનરુક્તિ બતાવે છે કે જીવનમાં વારાફરતી જાતજાતની પરિસ્થિતિઓ આવતી જ રહેશે: ક્યારેક માન, ક્યારેક અપમાન; ક્યારેક લાભ, ક્યારેક નુકસાન. જ્ઞાની તેમનાથી ભાગતો નથી, તેમને સ્વીકારે છે, અનુભવે છે. પણ શુભ મળતાં તે ‘નાભિનન્દતિ’ — ઊછળીને તેનાં વખાણ કરતો નથી, તેને પકડવા ઉતાવળો થતો નથી; અને અશુભ મળતાં ‘ન દ્વેષ્ટિ’ — તેને ધિક્કારતો નથી, તેને કોસતો નથી.

અહીં એ સમજવું જરૂરી છે કે આ ઉદાસીનતા જડતા કે સંવેદનહીનતા નથી. સ્થિતપ્રજ્ઞ સારા-ખરાબનો ભેદ સારી રીતે જાણે છે અને યોગ્ય કર્મ પણ કરે છે. ફરક માત્ર એટલો છે કે ઘટનાઓ તેની અંદરની શાંતિની માલિક રહેતી નથી. તે પરિસ્થિતિનો ઉત્તર આપે છે, પરિસ્થિતિ સામે પ્રતિક્રિયામાં તણાઈ જતો નથી.

રોજિંદા જીવનમાં આનો અભ્યાસ નાની-નાની બાબતોથી શરૂ થઈ શકે — હવામાન, ટ્રાફિક, કોઈની ટિપ્પણી. જ્યારે આપણે દરેક નાની અનુકૂળતા પર ફુલાવાનું અને દરેક પ્રતિકૂળતા પર ચિડાવાનું છોડી દઈએ છીએ, ત્યારે ધીમે ધીમે મોટી ઘટનાઓમાં પણ મન સંતુલિત રહેવા લાગે છે. આ જ પ્રજ્ઞાની પ્રતિષ્ઠા છે.

સંદર્ભ

2.56માં સ્થિતપ્રજ્ઞને સુખ-દુઃખમાં અવિચલિત અને રાગ-ભય-ક્રોધથી રહિત કહ્યો. આ શ્લોક એ જ સમતાને શુભ-અશુભની પ્રાપ્તિના સંદર્ભમાં સ્પષ્ટ કરે છે. આગલા શ્લોક (2.58)માં શ્રીકૃષ્ણ કાચબાના ઉદાહરણથી ઇન્દ્રિયસંયમનું વર્ણન કરે છે.

જીવન-બોધ

પ્રેમ કરો, પણ વળગો નહીં. સારી ઘટના માટે કૃતજ્ઞ રહો અને ખરાબ ઘટનામાં ધીરજ રાખો — બંનેને જીવનના આવતા-જતા મહેમાન માનો, માલિક નહીં.

મુખ્ય શબ્દો

અનભિસ્નેહ: ચોંટી જનારી આસક્તિથી રહિત
શુભાશુભ: અનુકૂળ અને પ્રતિકૂળ, સારું અને ખરાબ
અભિનંદન: હરખથી ઊછળીને સ્વાગત કરવું
પ્રતિષ્ઠિત પ્રજ્ઞા: દૃઢતાથી સ્થાપિત વિવેક