શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 26

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् ।
तथापि त्वं महाबाहो नैवं शोचितुमर्हसि ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

atha cainaṃ nityajātaṃ nityaṃ vā manyase mṛtam .
tathāpi tvaṃ mahābāho naivaṃ śocitumarhasi ॥

અર્થ

અને જો તું આ આત્માને સદા જન્મ લેનારો અને સદા મરનારો પણ માને, તોપણ હે મહાબાહો! તારે આ રીતે શોક ન કરવો જોઈએ.

શબ્દાર્થ

अथ च – અને જો
एनम् – આને
नित्यजातम् – નિરંતર જન્મ લેનારો
नित्यम् – સદા
वा – અથવા
मन्यसे – માને છે
मृतम् – મરનારો
तथा अपि – તોપણ
त्वम् – તું
महाबाहो – હે વિશાળ ભુજાવાળા
न एवम् – આ રીતે નહીં
शोचितुम् – શોક કરવાને
अर्हसि – યોગ્ય છે

અન્વય

अथ च (त्वम्) एनं नित्यजातं नित्यं मृतं वा मन्यसे, तथा अपि महाबाहो, त्वम् एवं शोचितुं न अर्हसि ।

સમજૂતી

અત્યાર સુધી શ્રીકૃષ્ણે વેદાંતની દૃષ્ટિએ આત્માને નિત્ય બતાવીને શોકનો નિષેધ કર્યો. હવે તેઓ એક કુશળ ગુરુની જેમ બીજો તર્ક આપે છે: માની લે કે તું મારી વાત સ્વીકારતો નથી, અને આત્માને પણ શરીર સાથે વારંવાર જન્મ લેનારો અને મરનારો માને છે — તોપણ શોકનું કોઈ કારણ નથી.

આ તર્ક એ વિચારધારાઓને ધ્યાનમાં રાખીને અપાયો છે જે આત્માને શાશ્વત માનતી નથી — જેમ કે ભૌતિકવાદી (લોકાયત) દૃષ્ટિ, જે ચેતનાને શરીરનો જ ગુણ માને છે, અથવા એ મતો જે આત્માને ક્ષણિક માને છે. શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે આ દૃષ્ટિઓમાં પણ જન્મ અને મૃત્યુ પ્રકૃતિનો એક અનિવાર્ય અને નિરંતર ચાલતો ક્રમ છે. જે સ્વાભાવિક અને અનિવાર્ય છે, તેના પર શોક કરવો વ્યર્થ છે.

આ શ્રીકૃષ્ણની શિક્ષણપદ્ધતિની વિશેષતા છે. તેઓ અર્જુન પર પોતાનો મત લાદતા નથી, પણ દરેક સંભવિત દૃષ્ટિકોણથી વિચાર કરીને બતાવે છે કે શોક કોઈ પણ દૃષ્ટિએ યોગ્ય નથી. આચાર્ય શંકર આને ‘અભ્યુપગમવાદ’ કહે છે — વિરોધીના મતને અસ્થાયી રીતે સ્વીકારીને પણ તેની ભૂલ બતાવવી.

‘મહાબાહો’ — વિશાળ ભુજાવાળા — આ સંબોધન અર્જુનને તેની શક્તિ અને કર્તવ્યનું સ્મરણ કરાવે છે. જેની ભુજાઓ ધર્મની રક્ષા માટે બની છે, તેને મોહમાં ડૂબીને બેસવું શોભતું નથી.

સંદર્ભ

2.25 સુધી શ્રીકૃષ્ણે આત્માની નિત્યતાના આધારે શોકનો નિષેધ કર્યો. અહીંથી (2.26–2.27) તેઓ બીજા દૃષ્ટિકોણથી — આત્માને જન્મ-મૃત્યુવાળો માનીને પણ — શોકને અયોગ્ય ઠેરવે છે. આગલા શ્લોક (2.27)માં તેઓ કહે છે કે જન્મનારનું મૃત્યુ નિશ્ચિત છે.

જીવન-બોધ

કોઈ સમસ્યાને અનેક દૃષ્ટિકોણથી જુઓ. ઘણી વાર આપણને જણાશે કે જે વાતે આપણે દુઃખી છીએ, તે કોઈ પણ દૃષ્ટિએ આટલા શોકને યોગ્ય નથી.

મુખ્ય શબ્દો

નિત્યજાત: વારંવાર જન્મ લેનારો
મહાબાહુ: વિશાળ ભુજાવાળો — અર્જુન
અભ્યુપગમવાદ: વિરોધી મતને સ્વીકારીને પણ તર્કથી નિષ્કર્ષ સુધી પહોંચવું