શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 3, શ્લોક 35

અધ્યાય 3 – કર્મયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् ।
स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

śreyānsvadharmo viguṇaḥ paradharmātsvanuṣṭhitāt .
svadharme nidhanaṃ śreyaḥ paradharmo bhayāvahaḥ ॥

અર્થ

સારી રીતે આચરેલા પરધર્મ કરતાં પોતાનો ધર્મ, ભલે ગુણરહિત (અપૂર્ણ) હોય, વધુ શ્રેષ્ઠ છે. સ્વધર્મમાં મરવું પણ કલ્યાણકારી છે, જ્યારે પરધર્મ ભય આપનારો છે.

શબ્દાર્થ

श्रेयान् – શ્રેષ્ઠ, કલ્યાણકારી
स्वधर्मः – પોતાનો ધર્મ
विगुणः – ગુણરહિત, અપૂર્ણ
परधर्मात् – પારકા ધર્મ કરતાં
सु-अनुष्ठितात् – સારી રીતે આચરેલા
स्वधर्मे – પોતાના ધર્મમાં
निधनम् – મૃત્યુ
श्रेयः – શ્રેયસ્કર
परधर्मः – પારકો ધર્મ
भयावहः – ભયાવહ

અન્વય

विगुणः स्वधर्मः स्वनुष्ठितात् परधर्मात् श्रेयान्; स्वधर्मे निधनं श्रेयः; परधर्मः भयावहः ।

સમજૂતી

“પોતાનો ધર્મ, ભલે અપૂર્ણ રીતે નિભાવાય, બીજાના સારી રીતે નિભાવેલા ધર્મ કરતાં શ્રેષ્ઠ છે. પોતાના ધર્મમાં મરવું પણ કલ્યાણકારી છે; બીજાનો ધર્મ ભય આપનારો છે.” આ ગીતાનાં સૌથી પ્રિય વચનોમાંનું એક છે, અને એક બહુ માનવીય લાલચનો ઉત્તર આપે છે: બીજાની ભૂમિકા, પ્રતિભા કે માર્ગની ઈર્ષ્યા કરીને પોતાનો માર્ગ છોડી દેવો.

સ્વધર્મનો અર્થ છે પોતાનું કર્તવ્ય, જે પોતાની પ્રકૃતિ, સ્થિતિ અને જવાબદારીઓમાં મૂળ ધરાવતું હોય. ‘વિગુણઃ’, એટલે “ગુણોથી રહિત” કે “અપૂર્ણ”, એ સ્વીકારે છે કે આપણો પોતાનો માર્ગ ક્યારેક કાચો લાગી શકે, આપણે તેને ક્યારેક કાચો નિભાવીએ. પરધર્મ બીજા માટે ‘સ્વનુષ્ઠિત’, “સારી રીતે નિભાવાયેલો”, ચમકદાર અને સહજ દેખાઈ શકે. છતાં પ્રભુ કહે છે કે કાચો પણ પોતાનો શ્રેષ્ઠ છે. કેમ? કારણ કે બીજાનો ધર્મ આપણી આંતરિક રચનાને અનુરૂપ નથી, અને તેનો અભ્યાસ ભય, ‘ભયાવહઃ’, ઉત્પન્ન કરે છે, કેમ કે તે ઉછીની ભૂમિ પર ઊભો છે.

શંકરાચાર્ય સમજાવે છે કે પોતાના વર્ણ-આશ્રમ માટે નિયત કર્તવ્ય થોડી ખામી હોય તો પણ શ્રેયસ્કર છે, કારણ કે બીજાનું કર્તવ્ય, સારી રીતે કરાય તો પણ, નિષિદ્ધ છે અને પાપ તથા ભયનો સ્રોત બને છે; સાથે તેઓ સ્પષ્ટ કરે છે કે આ કર્મો માટે લાગુ પડે છે, આત્મજ્ઞાન માટે નહીં. રામાનુજ સ્વધર્મને પોતાની સ્થિતિને અનુરૂપ વિહિત ઉપાસના માને છે, જેને બીજાના માટે છોડવી ઉચિત નથી, કારણ કે ભગવાને એ જ દરેક માટે વિધાન કર્યું છે. મધ્વાચાર્ય પણ તેને પોતાની યોગ્યતાને અનુરૂપ કર્મમાર્ગ માને છે.

ઘણા વાચકો સ્વધર્મને વધુ વ્યાપક અર્થમાં સમજે છે: એ પોકાર જે પોતાના સ્વભાવ સાથે મેળ ખાતો હોય. જન્મજાત શિક્ષક જો પ્રતિષ્ઠા ખાતર પોતાને હિસાબનીસની કારકિર્દીમાં ધકેલે, તો બહારથી સફળ થઈને પણ અંદરથી કરમાઈ શકે છે. જે ખેડૂતની દીકરી મૂળ વિના શહેરી જીવનની નકલ કરે છે તે ચિંતિત રહી શકે છે. ગીતા એમ નથી કહેતી કે લોકોએ ક્યારેય કામ ન બદલવું, માત્ર એટલું કે ઈર્ષ્યા કે ભયને કારણે પોતાના ઊંડામાં ઊંડા સ્વભાવને પાછળ ન છોડવો.

અર્જુન માટે આ શ્લોક સીધો ઉત્તર છે: તેનો સ્વભાવ અને સ્થિતિ યોદ્ધાની છે, અને વનના તપસ્વીના જીવનમાં ભાગી જવું, ભલે ગમે તેટલું આકર્ષક હોય, તેને અનુરૂપ નથી. ક્ષત્રિય-ધર્મ વિશે 2.31થી 2.33 જુઓ, અને 18.45થી 18.48, જ્યાં દરેક માણસ પોતાના કર્મમાં લાગીને સિદ્ધિ પામે છે એ વાત લગભગ આ જ શબ્દોમાં દોહરાવી છે. આ શ્લોક અર્જુનના આગળના પ્રશ્ન 3.36, “માણસ કોનાથી પ્રેરાઈને પાપ કરે છે?”, સુધી સીધો લઈ જાય છે. આમ સ્વધર્મ આપણને બીજા સાથેની સરખામણીમાંથી છોડાવી પોતાના સ્વભાવની નિષ્ઠા તરફ વાળે છે.

સંદર્ભ

3.34માં રાગ-દ્વેષથી બચવાની વાત પછી ભગવાન સ્વધર્મનો મહિમા કહે છે. તેમાંથી જ અર્જુનના મનમાં આગલો પ્રશ્ન (3.36) ઊઠે છે — તો માણસ ઇચ્છા વિના પણ પાપ કેમ કરે છે?

જીવન-બોધ

બીજાની સફળતાની નકલ કરવાને બદલે પોતાના સ્વભાવ, ક્ષમતા અને કર્તવ્ય અનુસાર માર્ગ પસંદ કરો. અપૂર્ણ પણ પ્રામાણિક પોતાનો રસ્તો, પૂર્ણ પણ ઉછીના રસ્તા કરતાં વધુ સલામત અને ફળદાયી છે.

મુખ્ય શબ્દો

સ્વધર્મ: પોતાનું સ્વાભાવિક અને નિયત કર્તવ્ય
પરધર્મ: બીજાનું કર્તવ્ય કે માર્ગ
વિગુણ: ગુણોમાં અપૂર્ણ, ત્રુટિયુક્ત