ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 24

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च ।
नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

acchedyo.ayamadāhyo.ayamakledyo.aśoṣya eva ca .
nityaḥ sarvagataḥ sthāṇuracalo.ayaṃ sanātanaḥ ॥

અર્થ

આ આત્મા કાપી શકાતો નથી, બાળી શકાતો નથી, ભીંજવી શકાતો નથી અને સૂકવી પણ શકાતો નથી. તે નિત્ય, સર્વવ્યાપી, સ્થિર, અચળ અને સનાતન છે.

શબ્દાર્થ

  • अच्छेद्यः – જેને કાપી ન શકાય
  • अयम् – આ (આત્મા)
  • अदाह्यः – જેને બાળી ન શકાય
  • अक्लेद्यः – જેને ભીંજવી ન શકાય
  • अशोष्यः – જેને સૂકવી ન શકાય
  • एव च – અને ખરેખર
  • नित्यः – નિત્ય
  • सर्वगतः – સર્વવ્યાપી
  • स्थाणुः – સ્થિર, અડગ
  • अचलः – અચળ, ગતિહીન
  • सनातनः – સનાતન, સદાથી વિદ્યમાન

અન્વય

अयम् अच्छेद्यः, अयम् अदाह्यः, अक्लेद्यः अशोष्यः एव च; अयं नित्यः सर्वगतः स्थाणुः अचलः सनातनः (अस्ति) ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં જે વાત નિષેધરૂપે કહેવાઈ હતી — કે શસ્ત્ર, અગ્નિ, જળ અને વાયુ આત્મા પર પ્રભાવ પાડી શકતાં નથી — તે અહીં આત્માના સ્વભાવરૂપે કહેવાઈ છે: આત્મા સ્વભાવથી જ અચ્છેદ્ય, અદાહ્ય, અક્લેદ્ય અને અશોષ્ય છે. એનો અર્થ એ છે કે આ તત્ત્વો આત્માને સ્પર્શી શકતાં નથી એ માત્ર સંયોગની વાત નથી; આત્માનું સ્વરૂપ જ એવું છે.

પછી બીજાં પાંચ વિશેષણો આવે છે. ‘નિત્ય’ — જે સદા રહે છે. ‘સર્વગત’ — જે સર્વત્ર વ્યાપેલો છે. ‘સ્થાણુ’ — જે થાંભલાની જેમ સ્થિર છે, જેનું સ્વરૂપ ક્યારેય બદલાતું નથી. ‘અચલ’ — જે ગતિમાન નથી, ક્યાંય આવતો-જતો નથી. ‘સનાતન’ — જે અનાદિ કાળથી છે, જેમાં કોઈ નવીનતા ઉત્પન્ન થતી નથી.

પ્રશ્ન ઊઠે છે કે જો આત્મા ‘અચલ’ છે, તો તે એક શરીરમાંથી બીજામાં કેવી રીતે ‘જાય’ છે? આચાર્ય શંકરનો ઉત્તર છે કે આત્મા પોતે ચાલતો નથી; જેમ ઘડો લઈ જતાં ઘડાનું આકાશ ‘ચાલતું’ લાગે છે, તેમ સૂક્ષ્મ શરીર સાથે આત્માનું ગમન પ્રતીત થાય છે. રામાનુજાચાર્ય ‘સર્વગત’નો અર્થ એવો કરે છે કે જીવાત્મા અત્યંત સૂક્ષ્મ હોવાથી બધા પદાર્થોમાં પ્રવેશી શકે છે, અને તેનું સ્વરૂપ સ્થિર છે.

આ વિશેષણો પુનરાવર્તન નથી, પણ ગહન ધ્યાનના વિષયો છે. દરેક શબ્દ પર ચિંતન કરવાથી મન ધીમે ધીમે શરીરથી અલગ પોતાના સાચા સ્વરૂપની અનુભૂતિ તરફ આગળ વધે છે.

સંદર્ભ

2.23માં શ્રીકૃષ્ણે જણાવ્યું કે ભૌતિક તત્ત્વો આત્માને અસર કરી શકતાં નથી. અહીં તેઓ તેને આત્માનો સ્વભાવ કહીને વધુ ગુણો ઉમેરે છે. આગલા શ્લોક (2.25)માં તેઓ આત્માને અવ્યક્ત, અચિંત્ય અને અવિકારી કહીને શોક છોડવા કહે છે.

જીવન-બોધ

તમારી અંદરના એ સ્થિર, અચળ કેન્દ્રને ઓળખો જે ક્યારેય બદલાતું નથી. બાહ્ય જીવન ગમે તેટલું અસ્થિર હોય, એ કેન્દ્ર સાથે જોડાયેલા રહેવાથી મન શાંત રહે છે.

મુખ્ય શબ્દો

સર્વગત
સર્વત્ર વ્યાપેલું
સ્થાણુ
થાંભલા સમાન સ્થિર
સનાતન
અનાદિ, સદાથી વિદ્યમાન

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક