ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 30

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत ।
तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

dehī nityamavadhyo.ayaṃ dehe sarvasya bhārata .
tasmātsarvāṇi bhūtāni na tvaṃ śocitumarhasi ॥

અર્થ

હે ભારત! સૌના શરીરમાં રહેનાર આ દેહી (આત્મા) સદા અવધ્ય છે — તેને ક્યારેય મારી શકાતો નથી. માટે તારે કોઈ પણ પ્રાણી માટે શોક ન કરવો જોઈએ.

શબ્દાર્થ

  • देही – દેહમાં રહેનાર આત્મા
  • नित्यम् – સદા
  • अवध्यः – જેનો વધ ન થઈ શકે
  • अयम् – આ
  • देहे – શરીરમાં
  • सर्वस्य – સૌના
  • भारत – હે ભારત
  • तस्मात् – માટે
  • सर्वाणि – બધાં
  • भूतानि – પ્રાણીઓ (માટે)
  • न – નહીં
  • त्वम् – તું
  • शोचितुम् – શોક કરવાને
  • अर्हसि – યોગ્ય છે

અન્વય

भारत, सर्वस्य देहे अयं देही नित्यम् अवध्यः (अस्ति) । तस्मात् त्वं सर्वाणि भूतानि (उद्दिश्य) शोचितुं न अर्हसि ।

સમજૂતી

આ શ્લોક 2.11થી શરૂ થયેલા આત્મવિષયક ઉપદેશ (સાંખ્યજ્ઞાન)નો ઉપસંહાર છે. શ્રીકૃષ્ણ આખા વિવેચનનો સાર એક વાક્યમાં કહી દે છે: દરેક પ્રાણીના શરીરમાં જે દેહી રહે છે, તે સદા અવધ્ય છે. તેથી કોઈ પણ પ્રાણી માટે શોક કરવો યોગ્ય નથી.

‘સર્વસ્ય દેહે’ — સૌના શરીરમાં — આ શબ્દ આ જ્ઞાનની સાર્વત્રિકતા બતાવે છે. માત્ર ભીષ્મ અને દ્રોણ જ નહીં, પણ દરેક જીવ — માણસ, પશુ, પક્ષી, કીટ — સૌમાં એ જ અવિનાશી આત્મા છે. તેથી આત્મદૃષ્ટિએ કોઈ પણ પ્રાણી શોકનો વિષય નથી.

‘નિત્યમવધ્યઃ’ — સદા અવધ્ય — આ ઉપદેશનો કેન્દ્રીય શબ્દ છે. અર્જુનનું આખું દુઃખ ‘વધ’ના વિચારમાંથી જન્મ્યું હતું. શ્રીકૃષ્ણ અંતે એ જ કહે છે કે ખરેખરા ‘હું’ અને ‘તું’નો ક્યારેય વધ થતો જ નથી.

આ ખંડ (2.11–2.30)માં શ્રીકૃષ્ણે અનેક દૃષ્ટિથી આત્માનું સ્વરૂપ સમજાવ્યું — તેની નિત્યતા (2.12), શરીર-પરિવર્તન (2.13, 2.22), સત્-અસત્નો ભેદ (2.16), તેની અવિનાશિતા (2.17–2.25), જન્મ-મૃત્યુની અનિવાર્યતા (2.26–2.27) અને તેનું આશ્ચર્યમય સ્વરૂપ (2.29). આચાર્ય શંકર આને ‘સાંખ્યબુદ્ધિ’ કહે છે — એટલે કે પરમ સત્યનું વિવેકપૂર્ણ જ્ઞાન. હવે શ્રીકૃષ્ણ બીજી, વ્યવહારુ દૃષ્ટિ — સ્વધર્મ — થી અર્જુનને સમજાવશે.

આ ઉપદેશનો જીવનમાં સંદેશ એ છે કે જ્યારે આપણે બધાં પ્રાણીઓમાં એક જ અવિનાશી ચેતનાને જોઈએ છીએ, ત્યારે મૃત્યુનો ભય મટે છે, શોક ઘટે છે, અને સૌ પ્રત્યે ઊંડો આદર અને આત્મીયતા ઊપજે છે.

સંદર્ભ

2.29માં શ્રીકૃષ્ણે આત્મજ્ઞાનની દુર્લભતા બતાવી. આ શ્લોક 2.11–2.30ના આત્મવિષયક ઉપદેશનો સાર અને ઉપસંહાર છે. આગલા શ્લોક (2.31)થી તેઓ સ્વધર્મની દૃષ્ટિએ અર્જુનને યુદ્ધ માટે પ્રેરિત કરે છે.

જીવન-બોધ

દરેક પ્રાણીમાં એ જ અવિનાશી આત્મા છે. આ સત્ય સમજીને શોક અને ભયથી ઉપર ઊઠો, અને સૌ પ્રત્યે આદર તથા આત્મીયતાનો ભાવ રાખો.

મુખ્ય શબ્દો

અવધ્ય
જેનો વધ ન થઈ શકે
દેહી
દેહમાં રહેનાર આત્મા
સાંખ્યબુદ્ધિ
આત્મા અને અનાત્માના વિવેક પર આધારિત જ્ઞાન

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક