શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 72

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति ।
स्थित्वास्यामन्तकालेऽपि ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

eṣā brāhmī sthitiḥ pārtha naināṃ prāpya vimuhyati .
sthitvāsyāmantakāle.api brahmanirvāṇamṛcchati ॥

અર્થ

હે પાર્થ! આ જ બ્રાહ્મી સ્થિતિ (બ્રહ્મમાં સ્થિત થવાની અવસ્થા) છે. તેને પામીને માણસ ફરી ક્યારેય મોહિત થતો નથી. અંતકાળે પણ આ સ્થિતિમાં સ્થિત થઈને તે બ્રહ્મનિર્વાણ (બ્રહ્મના પરમ આનંદ અને શાંતિ)ને પામે છે.

શબ્દાર્થ

एषा – આ
ब्राह्मी – બ્રહ્મસંબંધી, બ્રહ્મમાં સ્થિત
स्थितिः – સ્થિતિ, અવસ્થા, નિષ્ઠા
पार्थ – હે પૃથાપુત્ર અર્જુન
न – નહીં
एनाम् – આને
प्राप्य – પામીને
विमुह्यति – મોહિત થાય છે
स्थित्वा – સ્થિત થઈને
अस्याम् – આમાં
अन्तकाले – અંતિમ સમયે, મૃત્યુ સમયે
अपि – પણ
ब्रह्मनिर्वाणम् – બ્રહ્મમાં નિર્વાણ, બ્રહ્મનો પરમ આનંદ અને શાંતિ
ऋच्छति – પામે છે

અન્વય

पार्थ, एषा ब्राह्मी स्थितिः; एनां प्राप्य (पुरुषः) न विमुह्यति; अन्तकाले अपि अस्यां स्थित्वा ब्रह्मनिर्वाणम् ऋच्छति ।

સમજૂતી

આ શ્લોક માત્ર સ્થિતપ્રજ્ઞ-પ્રકરણનું જ નહીં, આખા બીજા અધ્યાયનું સમાપન છે — અને કેટલું ભવ્ય સમાપન! અધ્યાયનો આરંભ અર્જુનનાં આંસુ, શોક અને મોહથી થયો હતો (2.1). તેનો અંત થાય છે ‘ન વિમુહ્યતિ’ — ‘તે ફરી મોહિત થતો નથી’ — અને ‘બ્રહ્મનિર્વાણ’ના આશ્વાસનથી. મોહથી આરંભ, મોહમુક્તિ પર સમાપન. આ દરમિયાન શ્રીકૃષ્ણે આત્માની અમરતા (સાંખ્ય), નિષ્કામ કર્મ (યોગ) અને સ્થિતપ્રજ્ઞનાં લક્ષણો — ત્રણેયનો ઉપદેશ આપ્યો. તેથી જ અનેક વિદ્વાનો બીજા અધ્યાયને સંપૂર્ણ ગીતાનો સાર માને છે.

‘એષા બ્રાહ્મી સ્થિતિઃ’ — આ જ બ્રાહ્મી સ્થિતિ છે. ‘એષા’ — આ — એ સમગ્ર અવસ્થા તરફ સંકેત કરે છે જેનું વર્ણન 2.55થી અહીં સુધી થયું: કામનાત્યાગ, આત્મસંતોષ, સુખ-દુઃખમાં સમતા, ઇન્દ્રિયસંયમ, પ્રસાદ, શાંતિ, નિર્મમતા અને નિરહંકારિતા. આચાર્ય શંકર અનુસાર ‘બ્રાહ્મી સ્થિતિ’નો અર્થ છે બ્રહ્મમાં થતી સ્થિતિ — બધાં કર્મોનો ત્યાગ કરીને બ્રહ્મરૂપે સ્થિત થવું. રામાનુજાચાર્ય તેને એવી નિષ્ઠા કહે છે જે શુદ્ધ આત્મસ્વરૂપની પ્રાપ્તિ કરાવે છે. બંને દૃષ્ટિએ આ સાધારણ માનવીય અવસ્થા નથી, પણ દિવ્ય, પરમ અવસ્થા છે.

‘નૈનાં પ્રાપ્ય વિમુહ્યતિ’ — તેને પામીને કોઈ ફરી મોહિત થતો નથી. આ અત્યંત મહત્ત્વનું આશ્વાસન છે. સાંસારિક સિદ્ધિઓ ગુમાવી શકાય છે; પણ આ સ્થિતિ એક વાર દૃઢ થઈ જાય, તો પછી એ અજ્ઞાન પાછું આવતું નથી. જેમ જાગેલો માણસ ફરી એ જ સ્વપ્નમાં પાછો જતો નથી, જેમ દોરડાને દોરડું જાણી લીધા પછી તેમાં ફરી સાપનો ભ્રમ થતો નથી. અર્જુન માટે આ સીધો ઉત્તર છે — તારો વર્તમાન મોહ કાયમી નથી; આ સ્થિતિ પામીને તું સદા માટે મોહમુક્ત થઈ શકે છે.

‘સ્થિત્વાસ્યામન્તકાલેઽપિ’ — અંતકાળે પણ આમાં સ્થિત થઈને. અહીં ‘અપિ’ (પણ) શબ્દમાં ઊંડો અર્થ છે. આચાર્ય શંકર કહે છે — જો જીવનની અંતિમ ક્ષણે પણ કોઈ આ સ્થિતિ પામી લે તો તે બ્રહ્મનિર્વાણ પામે છે; તો જે યુવાવસ્થાથી જ, આખું જીવન આમાં સ્થિત રહે, તેના વિશે તો કહેવું જ શું! આ વચન આશા પણ આપે છે — ક્યારેય મોડું થતું નથી — અને પ્રેરણા પણ આપે છે — જેટલું વહેલું શરૂ કરીએ, તેટલું સારું. આ 8.5–6ના એ સિદ્ધાંતની પણ પૂર્વસૂચના છે કે અંતકાળનો ભાવ જ આગલી ગતિ નક્કી કરે છે, અને એ ભાવ આખા જીવનના અભ્યાસથી ઘડાય છે.

‘બ્રહ્મનિર્વાણમૃચ્છતિ’ — તે બ્રહ્મનિર્વાણ પામે છે. ‘નિર્વાણ’નો શાબ્દિક અર્થ છે બુઝાઈ જવું — જેમ દીવાની જ્યોત શાંત થઈ જાય છે. અહીં જે બુઝાય છે તે છે કામના, અહંકાર અને સંસારની અગ્નિ; અને જે બાકી રહે છે તે છે બ્રહ્મનો પરમ આનંદ અને શાંતિ. આચાર્ય શંકર તેને બ્રહ્મમાં નિર્વૃતિ — મોક્ષ — કહે છે. રામાનુજાચાર્ય અનુસાર આ આનંદમય આત્મસ્વરૂપની પ્રાપ્તિ છે, અને માધ્વાચાર્ય અનુસાર ભવબંધનમાંથી મુક્ત થઈને પરમાત્માના આનંદની પ્રાપ્તિ. ધ્યાન આપો કે ગીતાનું ‘નિર્વાણ’ શૂન્યતા નથી, પણ ‘બ્રહ્મ’-નિર્વાણ છે — પૂર્ણતામાં વિલય, જેનો 5.24–26માં ફરી વિસ્તાર થશે.

આમ બીજો અધ્યાય, જે ‘સાંખ્યયોગ’ કહેવાય છે, અહીં પૂર્ણ થાય છે. પરંતુ અર્જુનના મનમાં એક નવો પ્રશ્ન ઊભો થયો છે. શ્રીકૃષ્ણે બુદ્ધિ (જ્ઞાન)ની શ્રેષ્ઠતાની પ્રશંસા કરી, કામનાત્યાગ અને શાંતિનો મહિમા ગાયો — તો પછી તેઓ તેને આ ભયંકર યુદ્ધકર્મમાં કેમ જોડી રહ્યા છે? આ જ પ્રશ્ન લઈને ત્રીજો અધ્યાય (કર્મયોગ) શરૂ થાય છે (3.1–2), જ્યાં શ્રીકૃષ્ણ જ્ઞાન અને કર્મના સંબંધને વિસ્તારથી સ્પષ્ટ કરે છે.

આપણા માટે આ શ્લોક જીવનનું અંતિમ લક્ષ્ય બતાવે છે. આપણે જે પણ સાધના કરીએ — સંયમ, સેવા, ભક્તિ, જ્ઞાન — તેનું ગંતવ્ય આ બ્રાહ્મી સ્થિતિ છે: એવી શાંતિ જેને કોઈ પરિસ્થિતિ છીનવી ન શકે, અને એવી સ્પષ્ટતા જેને કોઈ મોહ ધૂંધળી ન કરી શકે. આ યાત્રા આજથી જ શરૂ કરી શકાય છે.

સંદર્ભ

2.71માં બતાવ્યું કે કામના, સ્પૃહા, મમતા અને અહંકાર ત્યજીને વિચરનાર શાંતિ પામે છે. આ શ્લોક એ અવસ્થાને ‘બ્રાહ્મી સ્થિતિ’ નામ આપીને સ્થિતપ્રજ્ઞ-પ્રકરણ (2.54–72) અને આખા બીજા અધ્યાયનું સમાપન કરે છે. ત્યાર પછી ત્રીજો અધ્યાય (કર્મયોગ) અર્જુનના પ્રશ્નથી શરૂ થાય છે — જો જ્ઞાન કર્મથી શ્રેષ્ઠ છે, તો આપ મને ઘોર કર્મમાં કેમ જોડો છો? (3.1)

જીવન-બોધ

જીવનનું પરમ લક્ષ્ય એવી સ્થિરતા છે જેને કોઈ પરિસ્થિતિ હલાવી ન શકે. આ યાત્રા માટે ક્યારેય મોડું થતું નથી, પણ જેટલું વહેલું શરૂ કરીએ, તેટલું તે સ્વભાવ બને છે — આજથી જ નાના-નાના સંયમ અને આત્મચિંતનથી શરૂઆત કરો.

મુખ્ય શબ્દો

બ્રાહ્મી સ્થિતિ: બ્રહ્મમાં સ્થિત થવાની અવસ્થા — સ્થિતપ્રજ્ઞની પરમ અવસ્થા
બ્રહ્મનિર્વાણ: કામના અને અહંકાર બુઝાતાં બ્રહ્મના પરમ આનંદ અને શાંતિની પ્રાપ્તિ
અંતકાળ: જીવનનો અંતિમ સમય, મૃત્યુની ઘડી
વિમોહ: મોહ, ભ્રમ — જે આ સ્થિતિ પામ્યા પછી ફરી પાછો આવતો નથી