શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 54

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

अर्जुन उवाच ।
स्थितप्रज्ञस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव ।
स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

arjuna uvāca .
sthitaprajñasya kā bhāṣā samādhisthasya keśava .
sthitadhīḥ kiṃ prabhāṣeta kimāsīta vrajeta kim ॥

અર્થ

અર્જુને કહ્યું — હે કેશવ! સમાધિમાં સ્થિત સ્થિરબુદ્ધિ (સ્થિતપ્રજ્ઞ) પુરુષનાં લક્ષણો શાં છે? સ્થિર બુદ્ધિવાળો પુરુષ કેવી રીતે બોલે છે, કેવી રીતે બેસે છે અને કેવી રીતે ચાલે છે?

શબ્દાર્થ

अर्जुनः उवाच – અર્જુને કહ્યું
स्थितप्रज्ञस्य – જેની પ્રજ્ઞા (બુદ્ધિ) સ્થિર થઈ ગઈ છે, તેનું
का – શું
भाषा – વ્યાખ્યા, લક્ષણ, વર્ણન
समाधिस्थस्य – સમાધિમાં સ્થિત પુરુષનું
केशव – હે કેશવ (શ્રીકૃષ્ણ)
स्थितधीः – સ્થિર બુદ્ધિવાળો પુરુષ
किम् – કેવી રીતે, શું
प्रभाषेत – બોલે છે
आसीत – બેસે છે, રહે છે
व्रजेत – ચાલે છે, વ્યવહાર કરે છે

અન્વય

अर्जुनः उवाच — केशव, समाधिस्थस्य स्थितप्रज्ञस्य का भाषा (किं लक्षणम्)? स्थितधीः किं प्रभाषेत? किम् आसीत? किं व्रजेत?

સમજૂતી

પાછલા શ્લોક (2.53)માં શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું હતું કે અનેક પ્રકારનાં શાસ્ત્રવચનો સાંભળીને વિચલિત થયેલી તારી બુદ્ધિ જ્યારે સમાધિમાં નિશ્ચળ અને અચળ થઈને સ્થિર થશે, ત્યારે તું યોગને પામીશ. આ સાંભળતાં જ અર્જુનના મનમાં સ્વાભાવિક જિજ્ઞાસા જાગે છે — એ સ્થિતિ કેવી હોય છે? આવા માણસને ઓળખવો કેવી રીતે? અહીંથી જ ગીતાનું અત્યંત પ્રસિદ્ધ ‘સ્થિતપ્રજ્ઞ-પ્રકરણ’ શરૂ થાય છે, જે બીજા અધ્યાયના અંત સુધી ચાલે છે.

ગીતામાં અર્જુનના અનેક પ્રશ્નો છે, પણ આ પહેલો પ્રશ્ન છે જે શોકમાંથી નહીં, જિજ્ઞાસામાંથી જન્મ્યો છે. 2.7માં તેણે પોતાને શિષ્ય કહીને શરણ માગ્યું હતું; હવે તે ખરેખર શિષ્યની જેમ શીખવા માટે પૂછે છે. આ પરિવર્તન ધ્યાન ખેંચે તેવું છે — ઉપદેશની અસર શરૂ થઈ ગઈ છે. પ્રશ્નના બે ભાગ છે. પહેલો — ‘કા ભાષા’ — સ્થિતપ્રજ્ઞની વ્યાખ્યા શી છે, તેનું આંતરિક સ્વરૂપ શું છે? બીજો — તે કેવી રીતે બોલે, બેસે અને ચાલે છે — એટલે કે તેનો બાહ્ય વ્યવહાર કેવો હોય છે?

અર્જુનનો પ્રશ્ન ખૂબ વ્યવહારુ છે. તે જાણવા માગે છે કે આવો જ્ઞાની સંસારમાં રહીને કેવી રીતે જીવે છે. શ્રીકૃષ્ણના ઉત્તરમાં એક સુંદર વાત દેખાય છે — તેઓ બોલવા, બેસવા, ચાલવાના બાહ્ય નિયમો ગણાવતા નથી, પણ અંદરની અવસ્થાનું વર્ણન કરે છે: કામનાનો ત્યાગ, સુખ-દુઃખમાં સમતા, ઇન્દ્રિયસંયમ, શાંતિ. કારણ કે બાહ્ય આચરણ અંદરની સ્થિતિમાંથી જ પ્રગટે છે; અંદર સ્થિરતા હોય તો વાણી, આસન અને ગતિ આપોઆપ સંયમિત બની જાય છે.

આચાર્ય શંકર કહે છે કે અહીંથી અધ્યાયના અંત સુધી જે લક્ષણો બતાવ્યાં છે, તે સિદ્ધ જ્ઞાનીનો સ્વભાવ છે અને સાધક માટે સાધન પણ છે — જે સિદ્ધમાં સહજ હોય છે, તે જ સાધકે પ્રયત્નપૂર્વક સાધવાનું હોય છે. રામાનુજાચાર્ય પણ આ લક્ષણોને આત્મસાક્ષાત્કાર તરફ લઈ જનારાં ક્રમિક પગથિયાં માને છે. તેથી જ મહાત્મા ગાંધી જેવા અનેક સાધકોએ આ શ્લોકોનો રોજ પાઠ કર્યો.

આ શ્લોક શીખવે છે કે આદર્શને માત્ર સાંભળવો પૂરતો નથી; તેને નક્કર રૂપે સમજવો જોઈએ — તે જીવનમાં કેવો દેખાય છે. સાચો જિજ્ઞાસુ આ જ પૂછે છે: આ જ્ઞાનને જીવનારો માણસ કેવો હોય, જેથી હું પણ એવો બની શકું.

સંદર્ભ

2.53માં શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું હતું કે જ્યારે બુદ્ધિ સમાધિમાં અચળ થઈને સ્થિર થશે, ત્યારે યોગની પ્રાપ્તિ થશે. એ સાંભળીને અર્જુન અહીં સ્થિતપ્રજ્ઞનાં લક્ષણો પૂછે છે. આગલા શ્લોક (2.55)થી અધ્યાયના અંત (2.72) સુધી શ્રીકૃષ્ણ તેનો વિસ્તૃત ઉત્તર આપે છે.

જીવન-બોધ

જ્યારે કોઈ ઊંચો આદર્શ સાંભળો, ત્યારે પૂછો કે તે જીવનના વ્યવહારમાં કેવો દેખાય છે. સાચી જિજ્ઞાસા જ પરિવર્તનનું દ્વાર છે, અને અંદરની સ્થિરતા જ બાહ્ય આચરણને સુંદર બનાવે છે.

મુખ્ય શબ્દો

સ્થિતપ્રજ્ઞ: જેની બુદ્ધિ આત્મજ્ઞાનમાં દૃઢતાથી સ્થિર થઈ હોય
સમાધિસ્થ: સમાધિમાં, એટલે કે આત્મામાં એકાગ્ર અને લીન
ભાષા: અહીં — લક્ષણ, વ્યાખ્યા, ઓળખ
કેશવ: સુંદર કેશવાળા; કેશી દૈત્યનો વધ કરનાર — શ્રીકૃષ્ણ