શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 59

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः ।
रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

viṣayā vinivartante nirāhārasya dehinaḥ .
rasavarjaṃ raso.apyasya paraṃ dṛṣṭvā nivartate ॥

અર્થ

વિષયોને ગ્રહણ ન કરનાર (નિરાહારી) દેહધારી માણસથી વિષયો તો દૂર થઈ જાય છે, પરંતુ તેનો રસ (અંદરની લાલસા) જતો નથી. પરમ તત્ત્વનો સાક્ષાત્કાર થતાં તેનો એ રસ પણ નિવૃત્ત થઈ જાય છે.

શબ્દાર્થ

विषयाः – ઇન્દ્રિયોના વિષયો
विनिवर्तन्ते – દૂર થઈ જાય છે, હટી જાય છે
निराहारस्य – વિષયોનો આહાર (ગ્રહણ) ન કરનારનું
देहिनः – દેહધારી જીવનું
रसवर्जम् – રસ (લાલસા)ને છોડીને
रसः – રસ, સ્વાદ, સૂક્ષ્મ આસક્તિ
अपि – પણ
अस्य – આનો (સ્થિતપ્રજ્ઞનો)
परम् – પરમ તત્ત્વને
दृष्ट्वा – જોઈને, સાક્ષાત્ અનુભવીને
निवर्तते – નિવૃત્ત થઈ જાય છે

અન્વય

निराहारस्य देहिनः विषयाः रसवर्जं विनिवर्तन्ते; अस्य रसः अपि परं दृष्ट्वा निवर्तते ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં ઇન્દ્રિયોને વિષયોમાંથી સંકેલવાની વાત કહી હતી. પરંતુ એક પ્રશ્ન ઊઠે છે — શું માત્ર ઇન્દ્રિયોને રોકવી પૂરતી છે? શ્રીકૃષ્ણ આ શ્લોકમાં એક અત્યંત ઊંડું મનોવૈજ્ઞાનિક સત્ય બતાવે છે: બાહ્ય સંયમથી વિષયો તો દૂર થાય છે, પણ તેમની અંદરની લાલસા રહી જાય છે.

‘નિરાહાર’ શબ્દનો અર્થ માત્ર ઉપવાસ કરનાર નથી. આચાર્ય શંકર કહે છે કે અહીં ‘આહાર’નો અર્થ છે ઇન્દ્રિયો દ્વારા વિષયોનું ગ્રહણ. આંખનો આહાર રૂપ છે, કાનનો શબ્દ, જીભનો સ્વાદ. જે માણસ કોઈ કારણે — વ્રત, રોગ, ભય કે સાધનાથી — વિષયોનું સેવન બંધ કરે છે, તેનાથી વિષયો બહારથી તો હટી જાય છે. જે દર્દી મીઠાઈ ખાઈ શકતો નથી, તે મીઠાઈથી દૂર તો થાય છે, પણ તેની જીભ મીઠાઈની યાદમાં લલચાતી રહે છે. આ જ ‘રસવર્જમ્’ — રસને છોડીને — નો અર્થ છે.

આ ‘રસ’ જ સાચું બંધન છે — મનની અંદર છુપાયેલી સૂક્ષ્મ રુચિ, સ્વાદની સ્મૃતિ, લાલસાનું બીજ. જ્યાં સુધી આ બીજ રહે છે, ત્યાં સુધી તક મળતાં જ તે ફરી ફણગી શકે છે. તેથી જ ઘણા લોકો વર્ષોના સંયમ પછી પણ અચાનક લપસી પડે છે. અંદર રસ બચ્યો હોય ત્યાં સુધી બાહ્ય ત્યાગ કાચો રહે છે.

તો આ રસ કેવી રીતે મટે? શ્રીકૃષ્ણ ઉત્તર આપે છે — ‘પરં દૃષ્ટ્વા નિવર્તતે’ — પરમ તત્ત્વના દર્શનથી. જ્યારે માણસને ઉચ્ચતર આનંદનો અનુભવ થાય છે, ત્યારે નીચલા આનંદનું આકર્ષણ આપોઆપ સમાપ્ત થઈ જાય છે. જે બાળકના હાથમાં હીરો આવી જાય, તે કાચના ટુકડા માટે રડતું નથી. આચાર્ય શંકર અનુસાર ‘પર’ છે પરમાર્થ તત્ત્વ બ્રહ્મ, જેના ‘હું તે જ છું’ રૂપી જ્ઞાનથી સૂક્ષ્મ વાસના પણ નાશ પામે છે. રામાનુજાચાર્ય કહે છે કે આત્માના સ્વરૂપનો અનુભવ, જે વિષયસુખથી ઘણો શ્રેષ્ઠ છે, તે રસને મટાડી દે છે.

આ શ્લોક સાધનાનો સંતુલિત માર્ગ બતાવે છે. બાહ્ય સંયમ જરૂરી છે — તે પહેલું પગલું છે, જેમ 2.58માં કહ્યું. પણ તે અંતિમ લક્ષ્ય નથી. સાથે સાથે ઉચ્ચતર આનંદ — ધ્યાન, ભક્તિ, જ્ઞાન — ને પણ વિકસાવવો પડશે. માત્ર ‘ના’ કહેવું અઘરું અને અસ્થાયી છે; કોઈ મોટી ‘હા’ને પામવી એ જ સ્થાયી મુક્તિ આપે છે.

સંદર્ભ

2.58માં કાચબાના ઉદાહરણથી ઇન્દ્રિયોને વિષયોમાંથી સંકેલવાની વાત કહી. આ શ્લોક બતાવે છે કે બાહ્ય સંયમથી અંદરનો રસ મટતો નથી, તે પરમના અનુભવથી મટે છે. આગલા શ્લોક (2.60)માં શ્રીકૃષ્ણ ચેતવણી આપે છે કે ઇન્દ્રિયો એટલી પ્રબળ છે કે પ્રયત્નશીલ વિદ્વાનના મનને પણ બળપૂર્વક હરી લે છે.

જીવન-બોધ

કોઈ ટેવને માત્ર દબાવવાથી તે મટતી નથી; તેની જગ્યાએ કોઈ ઊંચો અને ઊંડો આનંદ શોધો. જ્યારે જીવનમાં મોટો અર્થ મળે છે, ત્યારે નાની લાલસાઓ આપોઆપ છૂટી જાય છે.

મુખ્ય શબ્દો

નિરાહાર: ઇન્દ્રિયો દ્વારા વિષયોનું ગ્રહણ ન કરનાર
રસ: વિષયો પ્રત્યેની સૂક્ષ્મ રુચિ, અંદર બચેલી લાલસા
પરમ્: પરમ તત્ત્વ, પરમાત્મા કે આત્માનું સર્વોચ્ચ સ્વરૂપ