શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 56

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः ।
वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

duḥkheṣvanudvignamanāḥ sukheṣu vigataspṛhaḥ .
vītarāgabhayakrodhaḥ sthitadhīrmunirucyate ॥

અર્થ

દુઃખો આવતાં જેનું મન ઉદ્વિગ્ન થતું નથી, સુખો પ્રત્યે જેની લાલસા મટી ગઈ છે, અને જે રાગ, ભય તથા ક્રોધથી રહિત થયો છે — એવો મુનિ સ્થિરબુદ્ધિ કહેવાય છે.

શબ્દાર્થ

दुःखेषु – દુઃખોમાં
अनुद्विग्नमनाः – જેનું મન વ્યાકુળ કે વિચલિત થતું નથી
सुखेषु – સુખોમાં
विगतस्पृहः – જેની લાલસા (સ્પૃહા) ચાલી ગઈ છે
वीतरागभयक्रोधः – જે રાગ (આસક્તિ), ભય અને ક્રોધથી મુક્ત છે
स्थितधीः – સ્થિર બુદ્ધિવાળો
मुनिः – મનનશીલ મુનિ
उच्यते – કહેવાય છે

અન્વય

दुःखेषु अनुद्विग्नमनाः, सुखेषु विगतस्पृहः, वीतरागभयक्रोधः (यः), (सः) मुनिः स्थितधीः उच्यते ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં સ્થિતપ્રજ્ઞનું આંતરિક સ્વરૂપ બતાવ્યું હતું — કામનાનો ત્યાગ અને આત્મસંતોષ. હવે શ્રીકૃષ્ણ બતાવે છે કે આ અંદરની સ્થિતિ જીવનના ચઢાવ-ઉતારમાં કેવી રીતે પ્રગટ થાય છે. મધુસૂદન સરસ્વતી જેવા પરંપરાગત ટીકાકારો આને અર્જુનના ‘કિં પ્રભાષેત’ — તે કેવી રીતે બોલે છે — પ્રશ્નનો ઉત્તર માને છે: એટલે કે સુખ-દુઃખના પ્રસંગોમાં તેની પ્રતિક્રિયા, તેનો વ્યવહાર કેવો હોય છે.

પહેલું લક્ષણ છે — ‘દુઃખેષ્વનુદ્વિગ્નમનાઃ’ — દુઃખ આવતાં તેનું મન ઉદ્વિગ્ન થતું નથી. ધ્યાન આપો, શ્રીકૃષ્ણ એમ નથી કહેતા કે તેના જીવનમાં દુઃખ આવતું જ નથી. શરીરમાં રોગ, સંબંધોમાં નુકસાન, પરિસ્થિતિમાં આપત્તિ — આ જ્ઞાનીને પણ આવે છે. તફાવત એ છે કે તે તેના મનને ડગમગાવતાં નથી. તે દુઃખને જુએ છે, તેનો સામનો કરે છે, પણ તેમાં ડૂબતો નથી. શાસ્ત્રોમાં દુઃખના ત્રણ સ્રોત કહ્યા છે — આધ્યાત્મિક (પોતાના શરીર-મનથી), આધિભૌતિક (બીજાં પ્રાણીઓથી) અને આધિદૈવિક (પ્રકૃતિની શક્તિઓથી). સ્થિતપ્રજ્ઞ આ ત્રણેયમાં સ્થિર રહે છે.

બીજું લક્ષણ — ‘સુખેષુ વિગતસ્પૃહઃ’ — સુખો પ્રત્યે તેની લાલસા મટી ગઈ છે. આ પહેલાથી પણ સૂક્ષ્મ છે. દુઃખમાં ધીરજ રાખવી અઘરી છે, પણ સુખમાં અનાસક્ત રહેવું તેથીયે અઘરું છે. જેમ આગમાં ઘી નાખવાથી આગ વધે છે, તેમ સુખ ભોગવવાથી તેની તરસ વધે છે. સ્થિતપ્રજ્ઞ સુખ આવે ત્યારે તેને સ્વીકારે છે, પણ ‘આ હજી મળે, સદા મળે’ની ભૂખ તેનામાં રહેતી નથી.

ત્રીજું લક્ષણ — ‘વીતરાગભયક્રોધઃ’ — રાગ, ભય અને ક્રોધથી રહિત. આ ત્રણેય એકબીજા સાથે ઊંડાણથી જોડાયેલાં છે. જેના પ્રત્યે આપણને રાગ (આસક્તિ) હોય, તેને ગુમાવવાનો ભય જન્મે છે; અને જ્યારે કોઈ તેને છીનવવાનો પ્રયત્ન કરે અથવા તેની પ્રાપ્તિમાં અડચણ બને, ત્યારે ક્રોધ જાગે છે. રાગ મૂળ છે, ભય અને ક્રોધ તેની ડાળીઓ. મૂળ કપાતાં જ ડાળીઓ સુકાઈ જાય છે. તેથી જ શ્રીકૃષ્ણ આ ત્રણેયને એક જ શબ્દમાં સાથે મૂકે છે.

અંતે આવા માણસને ‘મુનિ’ કહ્યો છે — જે મનન કરે છે, જેનું મન અંદરની તરફ વળ્યું છે. મુનિનો અર્થ માત્ર વનમાં રહેનાર તપસ્વી નથી; જીવનની દરેક ઘટનાને વિવેકથી જોનાર દરેક વ્યક્તિ મુનિ છે. રામાનુજાચાર્ય કહે છે કે આત્માના મનનમાં લાગેલો માણસ જ દુઃખનાં કારણો પ્રત્યે ઉદાસીન બની શકે છે.

આ શ્લોક માનસિક સ્વાસ્થ્યનું અદ્ભુત સૂત્ર છે. જે માણસ પ્રશંસા મળતાં ફુલાઈ જતો નથી અને ટીકા મળતાં તૂટી જતો નથી, તે જીવનના દરેક તોફાનમાં પોતાની નાવ સંભાળી લે છે. આવી સ્થિરતા કોઈ પણ નેતૃત્વ, સંબંધ અને સાધનાનો સાચો પાયો છે.

સંદર્ભ

2.55માં શ્રીકૃષ્ણે સ્થિતપ્રજ્ઞની મૂળ વ્યાખ્યા આપી — કામનાત્યાગ અને આત્મસંતોષ. અહીં તેઓ બતાવે છે કે સુખ-દુઃખમાં તેની પ્રતિક્રિયા કેવી હોય છે. આગલા શ્લોક (2.57)માં તેઓ શુભ-અશુભની પ્રાપ્તિ પ્રત્યે તેની સમતાનું વર્ણન કરે છે.

જીવન-બોધ

દુઃખમાં ગભરાઓ નહીં અને સુખમાં છકી ન જાઓ. જ્યારે પણ ભય કે ક્રોધ ઊઠે, ત્યારે શોધો કે કઈ વસ્તુ પ્રત્યેની આસક્તિ તેની પાછળ છુપાયેલી છે — મૂળ ઓળખતાં જ અડધો ઉપચાર થઈ જાય છે.

મુખ્ય શબ્દો

અનુદ્વિગ્ન: જે વ્યાકુળ કે વિચલિત ન થાય
સ્પૃહા: લાલસા, સુખ મેળવવાની તીવ્ર ઇચ્છા
રાગ-ભય-ક્રોધ: આસક્તિ, ગુમાવવાનો ડર અને અડચણ પર ઊઠતો રોષ
મુનિ: મનનશીલ, જેનું મન આત્મચિંતનમાં લાગેલું હોય