ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 27

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च ।
तस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

jātasya hi dhruvo mṛtyurdhruvaṃ janma mṛtasya ca .
tasmādaparihārye.arthe na tvaṃ śocitumarhasi ॥

અર્થ

કારણ કે જેણે જન્મ લીધો છે તેનું મૃત્યુ નિશ્ચિત છે, અને જે મર્યો છે તેનો જન્મ નિશ્ચિત છે. માટે જે અનિવાર્ય છે, તે વિષયમાં તારે શોક ન કરવો જોઈએ.

શબ્દાર્થ

  • जातस्य – જન્મેલાનું
  • हि – કારણ કે
  • ध्रुवः – નિશ્ચિત
  • मृत्युः – મૃત્યુ
  • ध्रुवम् – નિશ્ચિત
  • जन्म – જન્મ
  • मृतस्य – મરેલાનો
  • च – અને
  • तस्मात् – માટે
  • अपरिहार्ये – જેનું નિવારણ ન થઈ શકે, અનિવાર્ય
  • अर्थे – વિષયમાં
  • न – નહીં
  • त्वम् – તું
  • शोचितुम् – શોક કરવાને
  • अर्हसि – યોગ્ય છે

અન્વય

जातस्य हि मृत्युः ध्रुवः, मृतस्य च जन्म ध्रुवम् । तस्मात् अपरिहार्ये अर्थे त्वं शोचितुं न अर्हसि ।

સમજૂતી

આ શ્લોક જીવનના સૌથી નિશ્ચિત સત્યને સૌથી સરળ શબ્દોમાં કહે છે: ‘જાતસ્ય હિ ધ્રુવો મૃત્યુઃ’ — જેનો જન્મ થયો છે, તેનું મૃત્યુ નિશ્ચિત છે. સંસારમાં બીજું બધું અનિશ્ચિત હોઈ શકે — ધન, યશ, સ્વાસ્થ્ય, સંબંધો — પરંતુ મૃત્યુ અટલ છે. કોઈ રાજા, વિદ્વાન કે યોદ્ધો તેનાથી બચી શક્યો નથી.

બીજો ભાગ — ‘ધ્રુવં જન્મ મૃતસ્ય ચ’ — જે મરે છે, તેનો પુનર્જન્મ પણ નિશ્ચિત છે. આચાર્ય શંકર સ્પષ્ટ કરે છે કે આ એ જીવો માટે છે જેમનાં કર્મો બાકી છે; જેઓ આત્મજ્ઞાનથી મુક્ત થયા છે, તેઓ આ ચક્રમાંથી બહાર નીકળી જાય છે. આમ જન્મ અને મૃત્યુ એક ચક્રના બે છેડા છે, જેમ દિવસ અને રાત.

આથી શ્રીકૃષ્ણનો નિષ્કર્ષ છે — ‘અપરિહાર્યેઽર્થે’ — જે અપરિહાર્ય છે, જેને ટાળી શકાતું નથી, તેના માટે શોક કરવો વ્યર્થ છે. શોક ત્યારે અર્થપૂર્ણ હોઈ શકે જ્યારે તેનાથી કશું બદલાઈ શકે. જે બદલાઈ જ શકતું નથી, તેના પર રડવાથી માત્ર શક્તિ અને સમયનો નાશ થાય છે, અને કર્તવ્ય છૂટી જાય છે.

અહીં એ પણ સમજવું જોઈએ કે અર્જુન યુદ્ધ ન કરે તોપણ ભીષ્મ, દ્રોણ અને સૌ એક દિવસ મૃત્યુ પામશે જ. તેમનું મૃત્યુ અર્જુનના હાથમાં નહીં, કાળના હાથમાં છે. અર્જુનના હાથમાં માત્ર તેનું પોતાનું કર્તવ્ય છે.

આ શ્લોક આપણને મૃત્યુને સ્વીકારતાં શીખવે છે. જે આ સત્યને સ્વીકારી લે છે, તે જીવનની દરેક ક્ષણને વધુ મૂલ્યવાન સમજે છે અને પોતાનાં કર્તવ્યોને ટાળતો નથી.

સંદર્ભ

2.26માં શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું કે આત્માને જન્મ-મૃત્યુવાળો માનીએ તોપણ શોક યોગ્ય નથી. અહીં તેઓ તેનું કારણ આપે છે — જન્મ અને મૃત્યુ અનિવાર્ય છે. આગલા શ્લોક (2.28)માં તેઓ જણાવે છે કે પ્રાણીઓ આદિ અને અંતમાં અવ્યક્ત છે, માત્ર મધ્યમાં વ્યક્ત છે.

જીવન-બોધ

મૃત્યુ જીવનનું અનિવાર્ય સત્ય છે; તેનાથી ભાગી શકાતું નથી. જે બદલી શકાતું નથી તેના શોકમાં શક્તિ વેડફવાને બદલે, જે તમારા હાથમાં છે — તમારું કર્તવ્ય — તેને પૂરી નિષ્ઠાથી કરો.

મુખ્ય શબ્દો

ધ્રુવ
નિશ્ચિત, અટલ
અપરિહાર્ય
જેને ટાળી ન શકાય
સંસાર
વારંવાર જન્મ અને મૃત્યુનો ક્રમ

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક