શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 11

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

श्रीभगवानुवाच ।
अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे ।
गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

śrībhagavānuvāca .
aśocyānanvaśocastvaṃ prajñāvādāṃśca bhāṣase .
gatāsūnagatāsūṃśca nānuśocanti paṇḍitāḥ ॥

અર્થ

શ્રીભગવાને કહ્યું — તું તેમના માટે શોક કરે છે જેઓ શોક કરવાને યોગ્ય નથી, અને સાથે જ્ઞાનીઓ જેવી વાતો પણ કરે છે. પરંતુ જ્ઞાની પુરુષો નથી મૃત્યુ પામેલા માટે શોક કરતા, કે નથી જીવિતો માટે.

શબ્દાર્થ

अशोच्यान् – જે શોક કરવાને યોગ્ય નથી, તેમના માટે
अन्वशोचः – શોક કરે છે
त्वम् – તું
प्रज्ञावादान् – જ્ઞાનીઓ જેવાં વચનો
च – અને
भाषसे – બોલે છે
गतासून् – જેમના પ્રાણ ચાલ્યા ગયા (મૃત)
अगतासून् – જેમના પ્રાણ ગયા નથી (જીવિત)
च – અને
न अनुशोचन्ति – શોક કરતા નથી
पण्डिताः – જ્ઞાની પુરુષો, આત્મજ્ઞાનીઓ

અન્વય

श्रीभगवान् उवाच — त्वम् अशोच्यान् अन्वशोचः, प्रज्ञावादान् च भाषसे । पण्डिताः गतासून् अगतासून् च न अनुशोचन्ति ।

સમજૂતી

અહીંથી જ ભગવદ્ગીતાનો સાચો ઉપદેશ શરૂ થાય છે, અને પહેલું જ વાક્ય અર્જુનની આખી વિચારસરણીના મૂળ પર ઘા કરે છે. શ્રીકૃષ્ણ કહે છે — ‘અશોચ્યાનન્વશોચસ્ત્વમ્’ — તું તેમના માટે શોક કરે છે જેઓ શોકને યોગ્ય જ નથી. આ ચોંકાવનારું વિધાન છે. ભીષ્મ, દ્રોણ અને સ્વજનો — શું તેમનું મૃત્યુ શોકનો વિષય નથી? શ્રીકૃષ્ણનો જવાબ આગળના શ્લોકોમાં ખૂલે છે: જે ખરેખર ‘તેઓ’ છે — આત્મા — તે મરતો જ નથી; અને જે મરે છે — શરીર — તે તો સ્વભાવથી જ નાશવંત છે. તેથી બંને દૃષ્ટિએ શોકનો કોઈ આધાર નથી.

બીજું વાક્ય — ‘પ્રજ્ઞાવાદાંશ્ચ ભાષસે’ — એક તીખો પણ સ્નેહભર્યો કટાક્ષ છે. અર્જુને પ્રથમ અધ્યાયમાં કુળધર્મ, પિતૃઓની ગતિ, સમાજના પતન જેવી મોટી શાસ્ત્રીય વાતો કહી હતી. શ્રીકૃષ્ણ કહે છે — તારી ભાષા પંડિતોની છે, પણ તારો શોક અજ્ઞાનીઓનો છે. જ્ઞાનની વાતો કરવી અને જ્ઞાનમાં સ્થિર થવું — બંનેમાં ઘણો તફાવત છે.

‘ગતાસૂનગતાસૂંશ્ચ નાનુશોચન્તિ પણ્ડિતાઃ’ — સાચા જ્ઞાનીઓ ન મૃતકો માટે શોક કરે છે, ન જીવિતો માટે. અહીં ‘પંડિત’નો અર્થ માત્ર શાસ્ત્ર ભણેલો માણસ નથી; આચાર્ય શંકર અનુસાર તે એ છે જેની બુદ્ધિ (પંડા) આત્મવિષયક બની ગઈ છે — જે આત્માને જાણે છે. આવો માણસ જાણે છે કે મૃત્યુ એ માત્ર શરીરનું પરિવર્તન છે, અને જીવનમાં પણ શરીર પ્રત્યેની અતિશય આસક્તિ દુઃખનું કારણ છે.

આચાર્ય શંકર આ શ્લોકને ગીતાશાસ્ત્રનો પ્રારંભ માને છે અને કહે છે કે શોક અને મોહ — જે સંસારનાં મૂળ કારણો છે — તેમની નિવૃત્તિ માટે જ ભગવાન આત્મજ્ઞાનનો ઉપદેશ શરૂ કરે છે. રામાનુજાચાર્ય પણ કહે છે કે અહીંથી ભગવાન આત્માના નિત્ય સ્વરૂપ અને શરીરના અનિત્ય સ્વરૂપનો ભેદ બતાવીને અર્જુનનો મોહ દૂર કરે છે. માધ્વાચાર્ય અનુસાર અહીં ભગવાન સ્થાપિત કરે છે કે જીવ નિત્ય છે અને ભગવાનને અધીન છે, તેથી શોકનું કારણ નથી.

ધ્યાન આપવા જેવું છે કે શ્રીકૃષ્ણ સંવેદનાનો નિષેધ નથી કરતા. તેઓ એ શોકનો નિષેધ કરે છે જે અજ્ઞાનમાંથી જન્મીને માણસને કર્તવ્યથી વિમુખ કરે છે. કરુણા ત્યારે સાચી બને છે જ્યારે તે સત્યની સમજ પર આધારિત હોય.

આ શ્લોક આજના માણસ માટે પણ અત્યંત પ્રાસંગિક છે. આપણે ઘણી વાર એવી બાબતો માટે દુઃખી થઈએ છીએ જે કાં તો અનિવાર્ય છે અથવા જેનું સાચું સ્વરૂપ આપણે સમજતા જ નથી. જ્યારે આપણે જીવન અને મૃત્યુના ઊંડા સત્યને સમજીએ છીએ, ત્યારે શોકની જગ્યા શાંત સ્વીકાર અને વિવેકપૂર્ણ કર્મ લઈ લે છે.

સંદર્ભ

2.10માં સંજયે જણાવ્યું કે શ્રીકૃષ્ણ સ્મિત કરતાં બોલ્યા. આ શ્લોક શ્રીકૃષ્ણના ઉપદેશનું પ્રથમ વાક્ય છે. ત્યાર પછી 2.12થી 2.30 સુધી તેઓ આત્માની નિત્યતા અને અમરતાનું વિસ્તૃત વર્ણન કરે છે, જે શોકનિવૃત્તિનો આધાર છે.

જીવન-બોધ

જ્ઞાનની વાતો કરવી પૂરતી નથી; જ્ઞાનને જીવવું જરૂરી છે. જે અનિવાર્ય છે અથવા જે ખરેખર નાશ પામતું જ નથી, તેના માટે વ્યાકુળ થવાને બદલે સત્યને સમજીને શાંત મનથી પોતાનું કર્તવ્ય નિભાવો.

મુખ્ય શબ્દો

અશોચ્ય: જેના માટે શોક કરવો યોગ્ય નથી
પ્રજ્ઞાવાદ: જ્ઞાનીઓ જેવી વાતો, શાસ્ત્રીય દલીલો
પંડિત: આત્મજ્ઞાની, જેની બુદ્ધિ આત્મામાં સ્થિર હોય
અસુ: પ્રાણ