શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 44

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम् ।
व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

bhogaiśvaryaprasaktānāṃ tayāpahṛtacetasām .
vyavasāyātmikā buddhiḥ samādhau na vidhīyate ॥

અર્થ

જેઓ ભોગ અને ઐશ્વર્યમાં અત્યંત આસક્ત છે અને એ (ફૂલો જેવી) વાણીથી જેમનું ચિત્ત હરાઈ ગયું છે, તેમની નિશ્ચયાત્મક બુદ્ધિ સમાધિ (પરમાત્મા)માં સ્થિર થતી નથી.

શબ્દાર્થ

भोगैश्वर्यप्रसक्तानाम् – ભોગ અને ઐશ્વર્યમાં આસક્ત લોકોની
तया – તે (વાણી)થી
अपहृतचेतसाम् – જેમનું ચિત્ત હરાઈ ગયું છે
व्यवसायात्मिका – નિશ્ચયાત્મક
बुद्धिः – બુદ્ધિ
समाधौ – સમાધિમાં, પરમાત્મામાં
न विधीयते – સ્થિર થતી નથી

અન્વય

भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तया (वाचा) अपहृतचेतसां व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते ।

સમજૂતી

2.42થી શરૂ થયેલું વાક્ય અહીં પૂરું થાય છે. શ્રીકૃષ્ણ નિષ્કર્ષ આપે છે: જેઓ ભોગ અને ઐશ્વર્યમાં આસક્ત છે અને ફૂલો જેવી આકર્ષક વાણીએ જેમનું મન ચોરી લીધું છે, તેમની બુદ્ધિ ક્યારેય એકાગ્ર અને નિશ્ચયાત્મક થઈ શકતી નથી, અને ન તે સમાધિમાં — પરમ સત્યમાં — સ્થિર થઈ શકે છે.

‘અપહૃતચેતસામ્’ — જેમનું ચિત્ત હરાઈ ગયું છે — આ શબ્દ ખૂબ સચોટ છે. જેમ કોઈ ચોર કીમતી વસ્તુ ચોરી જાય, તેમ ભોગનું આકર્ષણ માણસનો વિવેક ચોરી લે છે. જે મન સદા આગલા સુખ, આગલી સિદ્ધિ પાછળ દોડતું હોય, તે ક્યારેય અંદરની તરફ વળી શકતું નથી.

‘સમાધૌ ન વિધીયતે’ — સમાધિમાં સ્થિર થતી નથી. આચાર્ય શંકર ‘સમાધિ’નો અર્થ અંતઃકરણ કરે છે, જેમાં પુરુષના ભોગ માટે બધું સમાવિષ્ટ હોય છે; એટલે કે આવા લોકોના મનમાં નિશ્ચયાત્મક બુદ્ધિ ઉત્પન્ન જ થતી નથી. અન્ય આચાર્યો સમાધિનો અર્થ પરમાત્મામાં એકાગ્રતા કરે છે. બંનેનો ભાવ એક છે — ભોગાસક્ત મન આધ્યાત્મિક સ્થિરતા પામી શકતું નથી.

આ શ્લોક 2.41ની ‘વ્યવસાયાત્મિકા બુદ્ધિ’ સાથે જોડાય છે. ત્યાં કહ્યું હતું કે કર્મયોગીની બુદ્ધિ એક હોય છે; અહીં કહ્યું કે ભોગાસક્તની બુદ્ધિ ક્યારેય એક થઈ શકતી નથી. આજના ઉપભોક્તાવાદી યુગમાં, જ્યાં ચારે તરફથી આકર્ષક જાહેરાતો અને પ્રલોભનો આપણા મનને ખેંચે છે, આ શ્લોક અત્યંત પ્રાસંગિક છે.

સંદર્ભ

2.42–2.43માં ભોગવાદી લોકોની વાણી અને કામનાઓનું વર્ણન હતું. અહીં તેનો નિષ્કર્ષ છે કે તેમની બુદ્ધિ સમાધિમાં સ્થિર થતી નથી. આગલા શ્લોક (2.45)માં શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને ત્રણેય ગુણોથી ઉપર ઊઠવાનો ઉપદેશ આપે છે.

જીવન-બોધ

જ્યારે મન સુખ-સગવડો અને સિદ્ધિઓના આકર્ષણમાં બંધાયેલું રહે છે, ત્યારે તે ક્યારેય ઊંડાણથી એકાગ્ર થઈ શકતું નથી. પ્રલોભનો પ્રત્યે સજાગ રહો, જેથી તમારો વિવેક તમારા હાથમાં રહે.

મુખ્ય શબ્દો

અપહૃતચેતા: જેનું ચિત્ત (વિવેક) હરાઈ ગયું હોય
પ્રસક્ત: અત્યંત આસક્ત
સમાધિ: મનની પૂર્ણ એકાગ્રતા; પરમાત્મામાં સ્થિતિ