ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 14 – ગુણત્રયવિભાગયોગ
સત્ત્વ, રજસ્ અને તમસ્ — ત્રણ ગુણોનું વિભાજન.
27 શ્લોક
આ અધ્યાયના બધા શ્લોક
- 14.1 – श्रीभगवानुवाच – શ્રીભગવાન બોલ્યા — બધાં જ્ઞાનોમાં ઉત્તમ એવું તે પરમ જ્ઞાન હું ફરીથી કહીશ, જેને જાણીને બધા મુનિઓ આ…
- 14.2 – इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः – આ જ્ઞાનનો આશ્રય લઈને જેઓ મારા સાધર્મ્ય (મારા જેવા સ્વરૂપ)ને પામ્યા છે, તેઓ સૃષ્ટિના આરંભે પણ જન્મતા નથી અને…
- 14.3 – मम योनिर्महद् ब्रह्म तस्मिन्गर्भं – હે ભારત! મહદ્બ્રહ્મ એટલે મારી મૂળ પ્રકૃતિ જ મારી યોનિ (ગર્ભ ધારણ કરવાનું સ્થાન) છે; તેમાં હું ચેતનરૂપ ગર્ભ…
- 14.4 – सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः सम्भवन्ति – હે કૌંતેય! સર્વ યોનિઓમાં જેટલાં શરીરધારી રૂપો ઉત્પન્ન થાય છે, તે સૌની માતા (ગર્ભ ધારણ કરનારી) મહદ્બ્રહ્મ…
- 14.5 – सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः – હે મહાબાહો! સત્ત્વ, રજ અને તમ — પ્રકૃતિમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા આ ત્રણ ગુણો અવિનાશી દેહી (આત્મા)ને દેહમાં બાંધી…
- 14.6 – तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम् – હે નિષ્પાપ અર્જુન! તે ત્રણેમાં સત્ત્વગુણ નિર્મળ હોવાથી પ્રકાશ કરનારો અને વિકારરહિત છે; તે સુખની આસક્તિથી અને…
- 14.7 – रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम् – હે કૌંતેય! રજોગુણને રાગસ્વરૂપ જાણ, જે તૃષ્ણા અને આસક્તિને ઉત્પન્ન કરે છે (અથવા તેમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે).
- 14.8 – तमस्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् – અને હે ભારત! તમોગુણને અજ્ઞાનમાંથી ઉત્પન્ન થયેલો જાણ, જે સર્વ દેહધારીઓને મોહિત કરનારો છે.
- 14.9 – सत्त्वं सुखे सञ्जयति रजः – હે ભારત! સત્ત્વગુણ સુખમાં આસક્ત કરે છે, રજોગુણ કર્મમાં; પરંતુ તમોગુણ જ્ઞાનને ઢાંકીને પ્રમાદમાં જોડી દે છે.
- 14.10 – रजस्तमश्चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत – હે ભારત! ક્યારેક રજ અને તમને દબાવીને સત્ત્વગુણ વધે છે, ક્યારેક સત્ત્વ અને તમને દબાવીને રજોગુણ વધે છે, અને એ…
- 14.11 – सर्वद्वारेषु देहेऽस्मिन्प्रकाश उपजायते – જ્યારે આ શરીરનાં સર્વ દ્વારો (ઇન્દ્રિયો)માં પ્રકાશ એટલે જ્ઞાન ઉત્પન્ન થાય છે, ત્યારે જાણવું કે સત્ત્વગુણ…
- 14.12 – लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमः स्पृहा – હે ભરતશ્રેષ્ઠ! રજોગુણ વધતાં લોભ, પ્રવૃત્તિ (સતત ક્રિયાશીલતા), કર્મોનો (સકામ) આરંભ, અશાંતિ અને લાલસા — આ…
- 14.13 – अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव – હે કુરુનંદન! તમોગુણ વધતાં અપ્રકાશ (વિવેકનો અભાવ), અપ્રવૃત્તિ (કર્મમાં અરુચિ), પ્રમાદ અને મોહ — આ ઉત્પન્ન થાય…
- 14.14 – यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु – જ્યારે દેહધારી જીવ સત્ત્વગુણની વૃદ્ધિના સમયે મૃત્યુ પામે છે, ત્યારે તે ઉત્તમ તત્ત્વને જાણનારાઓના નિર્મળ…
- 14.15 – रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु – રજોગુણની વૃદ્ધિમાં મૃત્યુ પામીને જીવ કર્મોમાં આસક્ત મનુષ્યોમાં જન્મે છે; અને તમોગુણની વૃદ્ધિમાં મરનાર મૂઢ…
- 14.16 – कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं – (જ્ઞાનીઓ) સત્કર્મનું ફળ સાત્ત્વિક અને નિર્મળ કહે છે; રજોગુણ (થી થયેલાં કર્મો)નું ફળ દુઃખ છે અને તમોગુણનું ફળ…
- 14.17 – सत्त्वात्सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ – સત્ત્વગુણમાંથી જ્ઞાન ઉત્પન્ન થાય છે, રજોગુણમાંથી લોભ; અને તમોગુણમાંથી પ્રમાદ, મોહ તથા અજ્ઞાન ઉત્પન્ન થાય છે.
- 14.18 – ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये – સત્ત્વગુણમાં સ્થિત પુરુષો ઉપર (ઉચ્ચ લોકોમાં) જાય છે, રજોગુણી મધ્યમાં (મનુષ્યલોકમાં) રહે છે, અને નિકૃષ્ટ…
- 14.19 – नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा – જ્યારે દ્રષ્ટા (વિવેકી પુરુષ) ગુણો સિવાય બીજા કોઈને કર્તા જોતો નથી અને ગુણોથી પર (આત્મતત્ત્વ કે પરમાત્મા)ને…
- 14.20 – गुणानेतानतीत्य त्रीन्देही देहसमुद्भवान् – દેહધારી જીવ દેહની ઉત્પત્તિના કારણરૂપ આ ત્રણ ગુણોને પાર કરીને જન્મ, મૃત્યુ, ઘડપણ અને દુઃખોમાંથી મુક્ત થઈને…
- 14.21 – अर्जुन उवाच – અર્જુન બોલ્યા — હે પ્રભો! આ ત્રણ ગુણોથી પર થયેલો પુરુષ કયાં લક્ષણોથી યુક્ત હોય છે? તેનું આચરણ કેવું હોય છે?
- 14.22 – श्रीभगवानुवाच – શ્રીભગવાન બોલ્યા — હે પાંડવ! (ગુણાતીત પુરુષ) પ્રકાશ (સત્ત્વનું કાર્ય), પ્રવૃત્તિ (રજનું કાર્ય) અને મોહ…
- 14.23 – उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते – જે ઉદાસીન (તટસ્થ સાક્ષી)ની જેમ સ્થિત રહીને ગુણો દ્વારા વિચલિત થતો નથી, અને ‘ગુણો જ (ગુણોમાં) વર્તે છે’ — એમ…
- 14.24 – समदुःखसुखः स्वस्थः समलोष्टाश्मकाञ्चनः – જે સુખ-દુઃખમાં સમ રહે છે, પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિત છે, માટીના ઢેફા, પથ્થર અને સોનાને સમાન જુએ છે, પ્રિય અને…
- 14.25 – मानापमानयोस्तुल्यस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोः – જે માન અને અપમાનમાં સમ છે, મિત્ર અને શત્રુના પક્ષમાં સમ છે, અને જેણે સર્વ (સકામ) આરંભોનો ત્યાગ કર્યો છે — તે…
- 14.26 – मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन – અને જે પુરુષ અવ્યભિચારી (અનન્ય, અવિચળ) ભક્તિયોગ દ્વારા મારી સેવા કરે છે, તે આ ત્રણે ગુણોને સારી રીતે પાર…
- 14.27 – ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य च – કારણ કે અવિનાશી અને અમૃતસ્વરૂપ બ્રહ્મનો, શાશ્વત ધર્મનો અને ઐકાંતિક (અખંડ, પરમ) સુખનો આધાર હું જ છું.