શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 25

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते ।
तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

avyakto.ayamacintyo.ayamavikāryo.ayamucyate .
tasmādevaṃ viditvainaṃ nānuśocitumarhasi ॥

અર્થ

આ આત્મા અવ્યક્ત (ઇન્દ્રિયોથી અગોચર), અચિંત્ય (મનથી ન વિચારી શકાય એવો) અને અવિકારી (ક્યારેય ન બદલાનારો) કહેવાય છે. માટે તેને આમ જાણીને તારે શોક કરવો યોગ્ય નથી.

શબ્દાર્થ

अव्यक्तः – અવ્યક્ત, ઇન્દ્રિયોથી ન જાણી શકાય તેવો
अयम् – આ
अचिन्त्यः – અચિંત્ય, મનથી પર
अविकार्यः – વિકારરહિત, અપરિવર્તનશીલ
उच्यते – કહેવાય છે
तस्मात् – માટે
एवम् – આ રીતે
विदित्वा – જાણીને
एनम् – આને
न अनुशोचितुम् – શોક કરવા માટે નહીં
अर्हसि – યોગ્ય છે

અન્વય

अयम् अव्यक्तः, अयम् अचिन्त्यः, अयम् अविकार्यः उच्यते । तस्मात् एनम् एवं विदित्वा (त्वम्) अनुशोचितुं न अर्हसि ।

સમજૂતી

આત્માના સ્વરૂપ-વર્ણનનો આ શ્લોક એક રીતે ઉપસંહાર છે. શ્રીકૃષ્ણ બીજાં ત્રણ વિશેષણો આપે છે અને પછી નિષ્કર્ષ કાઢે છે કે આવા આત્માને જાણીને શોક કરવો યોગ્ય નથી.

‘અવ્યક્ત’ — આત્મા ઇન્દ્રિયોનો વિષય નથી. આપણે રંગ આંખથી જોઈએ છીએ, અવાજ કાનથી સાંભળીએ છીએ, પણ આત્માને કોઈ ઇન્દ્રિયથી જાણી શકાતો નથી, કારણ કે તે પોતે જ ઇન્દ્રિયોને જોવા-સાંભળવાની શક્તિ આપે છે. ‘અચિંત્ય’ — આત્મા મનની કલ્પનાનો વિષય પણ નથી. મન જેનો વિચાર કરે છે, તે વિષય બની જાય છે; પરંતુ આત્મા વિચારનાર છે, વિચારાતો નથી. ‘અવિકાર્ય’ — આત્મામાં કોઈ વિકાર, કોઈ પરિવર્તન થતું નથી. દૂધ દહીં બને છે, લાકડું રાખ બને છે, પરંતુ આત્મા સદા એવો જ રહે છે.

અહીં એક સ્વાભાવિક પ્રશ્ન ઊઠે છે: જો આત્મા અવ્યક્ત અને અચિંત્ય છે, તો તેને જાણવો કેવી રીતે? આચાર્ય શંકરનો ઉત્તર છે કે આત્મા કોઈ વિષયની જેમ જણાતો નથી; પણ શાસ્ત્ર અને ગુરુના ઉપદેશથી, જ્યારે અનાત્મ વસ્તુઓ સાથેનું તાદાત્મ્ય હટે છે, ત્યારે તે સ્વયંપ્રકાશરૂપે અનુભવાય છે.

‘તસ્માદેવં વિદિત્વૈનં નાનુશોચિતુમર્હસિ’ — માટે આમ જાણીને શોક કરવો તને યોગ્ય નથી. અહીં આત્મવિષયક તર્ક (2.11થી શરૂ થયેલો) પોતાના એક નિષ્કર્ષ પર પહોંચે છે. આગલા શ્લોકોમાં શ્રીકૃષ્ણ બીજી દૃષ્ટિથી પણ આ જ વાત સિદ્ધ કરશે.

સંદર્ભ

2.24માં શ્રીકૃષ્ણે આત્માને નિત્ય, સર્વવ્યાપી અને અચળ બતાવ્યો. અહીં તેઓ તેને અવ્યક્ત, અચિંત્ય અને અવિકારી કહીને શોક ન કરવાનો નિષ્કર્ષ આપે છે. આગલા શ્લોક (2.26)માં તેઓ કહે છે કે જો આત્માને જન્મ-મૃત્યુવાળો માનો, તોપણ શોક યોગ્ય નથી.

જીવન-બોધ

આપણું સાચું સ્વરૂપ ઇન્દ્રિયો અને વિચારોથી પર છે. જ્યારે આપણે પોતાને માત્ર આપણા વિચારો અને લાગણીઓથી ઓળખતા નથી, ત્યારે મનની ઊથલપાથલ આપણને એટલી વિચલિત કરતી નથી.

મુખ્ય શબ્દો

અવ્યક્ત: જે ઇન્દ્રિયોથી પ્રગટ કે જ્ઞાત ન થાય
અચિંત્ય: જે મનના વિચારનો વિષય ન હોય
અવિકાર્ય: જેમાં કોઈ પરિવર્તન ન થાય