શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 4, શ્લોક 7

અધ્યાય 4 – જ્ઞાનકર્મસંન્યાસયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत ।
अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yadā yadā hi dharmasya glānirbhavati bhārata .
abhyutthānamadharmasya tadātmānaṃ sṛjāmyaham ॥

અર્થ

હે ભારત! જ્યારે જ્યારે ધર્મની હાનિ થાય છે અને અધર્મનો ઉદય (વધારો) થાય છે, ત્યારે ત્યારે હું પોતાને પ્રગટ કરું છું.

શબ્દાર્થ

यदा यदा – જ્યારે જ્યારે
हि – નિશ્ચે
धर्मस्य – ધર્મની
ग्लानिः – હાનિ, ક્ષીણતા, પતન
भवति – થાય છે
भारत – હે ભરતવંશી (અર્જુન)
अभ्युत्थानम् – ઉદય, વૃદ્ધિ, પ્રબળતા
अधर्मस्य – અધર્મનો
तदा – ત્યારે
आत्मानम् – પોતાને
सृजामि – પ્રગટ કરું છું, રચું છું
अहम् – હું

અન્વય

भारत, यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिः अधर्मस्य अभ्युत्थानं (च) भवति, तदा अहम् आत्मानं सृजामि ।

સમજૂતી

આ ગીતાના સૌથી પ્રસિદ્ધ શ્લોકોમાંનો એક છે, જે દરેક યુગમાં માનવતાને આશા આપતો આવ્યો છે. પાછલા શ્લોકમાં ભગવાને જણાવ્યું કે તેઓ ‘કેવી રીતે’ જન્મ લે છે; હવે તેઓ જણાવે છે કે ‘ક્યારે’ જન્મ લે છે — જ્યારે ધર્મનો હ્રાસ થવા લાગે અને અધર્મ માથું ઊંચકવા લાગે.

‘ધર્મ’ શબ્દને સમજવો જરૂરી છે. ધર્મનો અર્થ માત્ર પૂજાપદ્ધતિ કે સંપ્રદાય નથી. ‘ધારણાત્ ધર્મઃ’ — જે સૃષ્ટિ, સમાજ અને વ્યક્તિને ધારણ કરે, સંતુલિત રાખે, તે ધર્મ છે. સત્ય, ન્યાય, કરુણા, કર્તવ્યનિષ્ઠા, સંયમ — આ બધાં ધર્મનાં અંગ છે. આચાર્ય શંકર ધર્મને વર્ણ-આશ્રમ વગેરે દ્વારા પ્રાણીઓના અભ્યુદય (સાંસારિક ઉન્નતિ) અને નિઃશ્રેયસ (મોક્ષ)નું સાધન કહે છે. જ્યારે આ વ્યવસ્થા તૂટવા લાગે, ત્યારે ‘ધર્મની ગ્લાનિ’ થાય છે.

ભગવાન બે સ્થિતિ એકસાથે જણાવે છે — ધર્મની ગ્લાનિ અને અધર્મનો અભ્યુત્થાન. માત્ર સારપ નબળી પડે એટલું જ નહીં, પણ બુરાઈ સંગઠિત થઈને પ્રબળ બની જાય — જ્યારે બંને એકસાથે હોય, ત્યારે સંસારનું સંતુલન ખોરવાઈ જાય છે. ‘યદા યદા’ — જ્યારે જ્યારે — આ પુનરાવર્તન બતાવે છે કે આ એક વારની ઘટના નથી, પણ સૃષ્ટિનો શાશ્વત નિયમ છે. ઇતિહાસમાં આવું વારંવાર થયું છે અને થતું રહેશે.

‘આત્માનં સૃજામ્યહમ્’ — હું પોતાને રચું છું. અહીં ‘સૃજામિ’નો અર્થ નવું બનાવવું નહીં, પણ પ્રગટ કરવું છે, કારણ કે ભગવાન તો અજ છે. આચાર્ય રામાનુજ કહે છે કે ભગવાન પોતાના દિવ્ય સ્વરૂપને દેવ, મનુષ્ય વગેરે રૂપોમાં, તેમના જેવા જ આકારમાં, પોતાની ઇચ્છાથી પ્રગટ કરે છે જેથી ભક્તો તેમને જોઈ શકે, તેમની સાથે જોડાઈ શકે. મત્સ્ય, કૂર્મ, વરાહ, નૃસિંહ, રામ, કૃષ્ણ — આ બધા આ જ વચનની પૂર્તિ છે.

આ શ્લોકનો એક આંતરિક અર્થ પણ છે. જ્યારે આપણા પોતાના મનમાં સદ્ગુણો નબળા પડે અને કામ-ક્રોધ-લોભ પ્રબળ બને, ત્યારે પણ ભગવાન વિવેક, ગુરુની વાણી કે અંતરાત્માના અવાજ રૂપે અંદર પ્રગટ થાય છે. આ શ્લોક આપણને ખાતરી આપે છે કે અંધકાર ગમે તેટલો ઘેરો હોય, પ્રકાશનું આગમન નિશ્ચિત છે — સંસાર ઈશ્વર વિનાનો નથી.

સંદર્ભ

4.6માં ભગવાને જણાવ્યું કે તેઓ અજન્મા હોવા છતાં પોતાની માયાથી પ્રગટ થાય છે. અહીં તેઓ જણાવે છે કે આ પ્રાગટ્ય ક્યારે થાય છે. આગલા શ્લોક (4.8)માં તેઓ તેના હેતુ બતાવે છે — સાધુઓનું રક્ષણ, દુષ્ટોનો વિનાશ અને ધર્મની સ્થાપના.

જીવન-બોધ

જ્યારે ચારે બાજુ અન્યાય વધતો દેખાય, ત્યારે નિરાશ ન થાઓ — સૃષ્ટિનો નિયમ છે કે ધર્મના રક્ષણ માટે ઈશ્વરીય શક્તિ અવશ્ય પ્રગટ થાય છે. સાથે જ, પોતાની અંદર જ્યારે બુરાઈ માથું ઊંચકે, ત્યારે અંદરના પ્રભુ — વિવેક —ને જગાડો.

મુખ્ય શબ્દો

ધર્મ: જે સૃષ્ટિ, સમાજ અને વ્યક્તિને ધારણ કરે — સત્ય, ન્યાય અને કર્તવ્યનો માર્ગ
ગ્લાનિ: ક્ષીણતા, હાનિ, પતન
અભ્યુત્થાન: ઊભા થવું, પ્રબળ બનવું
અવતાર: ભગવાનનું ધર્મરક્ષા માટે પ્રગટ થવું