ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 45

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन ।
निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

traiguṇyaviṣayā vedā nistraiguṇyo bhavārjuna .
nirdvandvo nityasattvastho niryogakṣema ātmavān ॥

અર્થ

હે અર્જુન! વેદો (નો કર્મકાંડ ભાગ) ત્રણેય ગુણોનાં કાર્યોનું વર્ણન કરે છે. તું ત્રણેય ગુણોથી ઉપર ઊઠ, દ્વંદ્વોથી રહિત થા, સદા શુદ્ધ સત્ત્વમાં સ્થિર રહે, યોગ-ક્ષેમ (પ્રાપ્તિ અને રક્ષણ)ની ચિંતા છોડ અને આત્મનિષ્ઠ બન.

શબ્દાર્થ

  • त्रैगुण्यविषयाः – ત્રણેય ગુણો સંબંધિત વિષયોવાળા
  • वेदाः – વેદો (કર્મકાંડ ભાગ)
  • निस्त्रैगुण्यः – ત્રણેય ગુણોથી રહિત, તેમનાથી ઉપર
  • भव – થા
  • अर्जुन – હે અર્જુન
  • निर्द्वन्द्वः – દ્વંદ્વો (સુખ-દુઃખ વગેરે)થી રહિત
  • नित्यसत्त्वस्थः – સદા શુદ્ધ સત્ત્વમાં સ્થિત
  • निर्योगक्षेमः – પ્રાપ્તિ અને રક્ષણની ચિંતાથી રહિત
  • आत्मवान् – આત્મનિષ્ઠ, સંયમી

અન્વય

अर्जुन, वेदाः त्रैगुण्यविषयाः (सन्ति); (त्वं) निस्त्रैगुण्यः निर्द्वन्द्वः नित्यसत्त्वस्थः निर्योगक्षेमः आत्मवान् भव ।

સમજૂતી

ભોગવાદી દૃષ્ટિનું વર્ણન કર્યા પછી શ્રીકૃષ્ણ હવે અર્જુનને એક ઉચ્ચતર માર્ગ બતાવે છે. તેઓ કહે છે — વેદોનો કર્મકાંડ ભાગ ‘ત્રૈગુણ્યવિષય’ છે, એટલે કે તે સત્ત્વ, રજ અને તમ — આ ત્રણ ગુણોથી બનેલા સંસાર અને તેનાં ફળો સાથે સંબંધિત છે. તું આનાથી ઉપર ઊઠ — ‘નિસ્ત્રૈગુણ્યો ભવ’.

પછી તેઓ આ ઉપર ઊઠવાનાં ચાર લક્ષણો બતાવે છે. ‘નિર્દ્વંદ્વ’ — સુખ-દુઃખ, ઠંડી-ગરમી, માન-અપમાન જેવાં દ્વંદ્વોથી અપ્રભાવિત રહેવું. ‘નિત્યસત્ત્વસ્થ’ — સદા શુદ્ધ સત્ત્વમાં સ્થિર રહેવું, એટલે કે મનને સ્વચ્છ, શાંત અને પ્રકાશમય રાખવું. ‘નિર્યોગક્ષેમ’ — ‘યોગ’નો અર્થ છે જે નથી તે મેળવવું, અને ‘ક્ષેમ’નો અર્થ છે જે છે તેનું રક્ષણ કરવું; આ બંનેની ચિંતાથી મુક્ત થવું. અને ‘આત્મવાન્’ — આત્મામાં સ્થિર, સદા સજાગ અને સંયમી રહેવું.

અહીં એક પ્રશ્ન ઊઠે છે: જો ત્રણેય ગુણોથી ઉપર ઊઠવાનું છે, તો ‘સત્ત્વમાં સ્થિર’ થવાનું કેમ કહ્યું? આચાર્ય શંકર અનુસાર અહીં ‘નિત્યસત્ત્વસ્થ’નો અર્થ છે સાધનાની એ અવસ્થા જેમાં સત્ત્વ ગુણની પ્રધાનતા હોય, કારણ કે શુદ્ધ સત્ત્વ જ ગુણાતીત અવસ્થાનું દ્વાર છે. જેમ કાંટાથી કાંટો કાઢીને પછી બંને ફેંકી દેવાય, તેમ સત્ત્વથી રજ-તમને દૂર કરીને અંતે સત્ત્વથી પણ ઉપર ઊઠાય છે.

‘નિર્યોગક્ષેમ’નો ઉપદેશ ખૂબ ઊંડો છે. માણસનો મોટા ભાગનો માનસિક તણાવ આમાંથી જ આવે છે — ‘મને શું મળશે?’ અને ‘જે મારી પાસે છે તે ક્યાંક ચાલ્યું ન જાય.’ શ્રીકૃષ્ણ પછી (9.22) વચન આપે છે કે જે ભક્તો અનન્ય ભાવે તેમનું ચિંતન કરે છે, તેમના યોગ-ક્ષેમનો ભાર તેઓ પોતે ઉપાડે છે.

જીવનમાં આ શ્લોક આપણને શીખવે છે કે આપણે સુખ-દુઃખના હીંચકા પરથી ઊતરીને, મેળવવા-ગુમાવવાની ચિંતા છોડીને, પોતાની અંદરના શાંત કેન્દ્રમાં સ્થિર થઈએ. એ જ સાચી સ્વતંત્રતા છે.

સંદર્ભ

2.42–2.44માં ભોગવાદી, કર્મકાંડકેન્દ્રિત લોકોનું વર્ણન હતું. અહીં શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને ત્રણેય ગુણો અને દ્વંદ્વોથી ઉપર ઊઠવા કહે છે. આગલા શ્લોક (2.46)માં તેઓ જણાવે છે કે બ્રહ્મજ્ઞાની માટે વેદોનું કેટલું પ્રયોજન રહે છે.

જીવન-બોધ

મેળવવા અને ગુમાવવાની સતત ચિંતા જ મોટા ભાગના તણાવનું કારણ છે. સુખ-દુઃખનાં દ્વંદ્વોથી ઉપર ઊઠીને, મનને શુદ્ધ અને શાંત રાખીને પોતાની અંદરના કેન્દ્રમાં સ્થિર રહો.

મુખ્ય શબ્દો

ત્રૈગુણ્ય
સત્ત્વ, રજ અને તમ — ત્રણ ગુણોથી બનેલો સંસાર
નિર્દ્વંદ્વ
સુખ-દુઃખ વગેરે દ્વંદ્વોથી મુક્ત
યોગક્ષેમ
અપ્રાપ્તની પ્રાપ્તિ (યોગ) અને પ્રાપ્તનું રક્ષણ (ક્ષેમ)
આત્મવાન્
આત્મનિષ્ઠ, સદા સજાગ અને સંયમી

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક