શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 71

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

विहाय कामान्यः सर्वान्पुमांश्चरति निःस्पृहः ।
निर्ममो निरहङ्कारः स शान्तिमधिगच्छति ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

vihāya kāmānyaḥ sarvānpumāṃścarati niḥspṛhaḥ .
nirmamo nirahaṅkāraḥ sa śāntimadhigacchati ॥

અર્થ

જે પુરુષ બધી કામનાઓનો ત્યાગ કરીને, સ્પૃહારહિત, મમતારહિત અને અહંકારરહિત થઈને વિચરે છે, તે જ શાંતિ પામે છે.

શબ્દાર્થ

विहाय – ત્યાગ કરીને
कामान् – કામનાઓને
यः – જે
सर्वान् – બધી
पुमान् – પુરુષ
चरति – વિચરે છે, જીવન જીવે છે
निःस्पृहः – સ્પૃહા (લાલસા)થી રહિત
निर्ममः – ‘મારું’ના ભાવથી રહિત, મમતારહિત
निरहङ्कारः – ‘હું’ના અભિમાનથી રહિત
सः – તે
शान्तिम् – શાંતિને
अधिगच्छति – પામે છે

અન્વય

यः पुमान् सर्वान् कामान् विहाय, निःस्पृहः निर्ममः निरहङ्कारः (सन्) चरति, सः शान्तिम् अधिगच्छति ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં સમુદ્રની ઉપમાથી બતાવ્યું કે શાંતિ ‘કામકામી’ને નહીં, પણ અંદરથી પૂર્ણ માણસને મળે છે. હવે શ્રીકૃષ્ણ એ શાંતિના માર્ગને ચાર સીધા શબ્દોમાં સારરૂપે મૂકી દે છે. આ શ્લોક જાણે આખા સ્થિતપ્રજ્ઞ-પ્રકરણનું સૂત્ર છે — જેમ તેનો આરંભ (2.55) કામનાત્યાગથી થયો હતો, તેમ તેનું સમાપન પણ કામનાત્યાગથી થાય છે.

પહેલું — ‘વિહાય કામાન્યઃ સર્વાન્’ — બધી કામનાઓનો ત્યાગ. આ 2.55ના ‘પ્રજહાતિ યદા કામાન્સર્વાન્’નો પડઘો છે. આખું પ્રકરણ એક વર્તુળની જેમ ફરીને ફરી ત્યાં જ પાછું આવે છે જ્યાંથી શરૂ થયું હતું, એ બતાવવા કે કામનાત્યાગ જ સ્થિતપ્રજ્ઞતાનો આદિ અને અંત છે.

બીજું — ‘નિઃસ્પૃહઃ’ — સ્પૃહારહિત. કામના અને સ્પૃહામાં સૂક્ષ્મ ભેદ છે. કામના કોઈ ચોક્કસ વસ્તુની ઇચ્છા છે; સ્પૃહા તેનાથી પણ સૂક્ષ્મ — એક સામાન્ય લાલસા, મનનો કોઈ તરફ ઝોક. આચાર્ય શંકર કહે છે કે તે શરીરના નિર્વાહ માત્ર માટે જરૂરી વસ્તુઓમાં પણ સ્પૃહા રાખતો નથી.

ત્રીજું — ‘નિર્મમઃ’ — મમતારહિત, ‘આ મારું છે’ના ભાવથી મુક્ત. અર્જુનનું આખું દુઃખ ‘મામકાઃ’ — ‘મારા લોકો’ (1.1) — ની ભાવનામાંથી જ જન્મ્યું હતું. મમતા જ એ દોરો છે જે આપણને વસ્તુઓ અને લોકો સાથે બાંધીને તેમનાં સુખ-દુઃખમાં આપણને ખેંચતો રહે છે. નિર્મમ થવાનો અર્થ પ્રેમહીન થવું નથી; તેનો અર્થ છે માલિકીની પકડ છોડવી. જ્ઞાની પરિવાર, ધન અને શરીરને ઈશ્વરની થાપણ માનીને તેમની સેવા કરે છે, તેમના પર અધિકાર જમાવતો નથી.

ચોથું — ‘નિરહઙ્કારઃ’ — અહંકારરહિત, ‘હું કર્તા છું, હું મહાન છું’ના ભાવથી મુક્ત. અહંકાર જ મમતાનું મૂળ છે — પહેલાં ‘હું’ આવે છે, પછી ‘મારું’. આચાર્ય શંકર તેને વિદ્યા વગેરેને કારણે થતા આત્મગૌરવના અભિમાનનો અભાવ કહે છે. જ્યારે ‘હું’નું આ ખોટું કેન્દ્ર ખરી પડે છે, ત્યારે કામના, સ્પૃહા અને મમતા — બધું આપોઆપ ખરી પડે છે.

‘ચરતિ’ — આવો માણસ ‘વિચરે’ છે. આચાર્ય શંકર તેને સંન્યાસીના માત્ર શરીરનિર્વાહ માટેના વિચરણ તરીકે લે છે, જ્યારે અન્ય ટીકાકારો, ગીતાના કર્મયોગના પ્રવાહમાં, તેનો અર્થ સંસારમાં બધાં કર્તવ્યો કરતાં જીવવું એવો માને છે. બંને દૃષ્ટિમાં મૂળ વાત એક છે — તે સંસારમાં રહીને પણ તેનાથી બંધાતો નથી. અને તેનું જ ફળ છે ‘શાન્તિમ્ અધિગચ્છતિ’ — તે શાંતિ પામે છે.

આ શ્લોક આત્મપરીક્ષાનો અરીસો છે. જ્યારે આપણે અશાંત હોઈએ, ત્યારે પૂછી શકીએ — કઈ કામના છે? કઈ લાલસા? કઈ વસ્તુને ‘મારી’ કહીને પકડી છે? અને ક્યાં ‘હું’ ઘવાયો છે? આ ચાર પ્રશ્નોમાં જ અશાંતિનું આખું નિદાન છુપાયેલું છે.

સંદર્ભ

2.70માં સમુદ્રની ઉપમાથી બતાવ્યું કે શાંતિ કામનાઓ પાછળ દોડનારને મળતી નથી. આ શ્લોક શાંતિનો સીધો માર્ગ બતાવે છે — કામના, સ્પૃહા, મમતા અને અહંકારનો ત્યાગ. આગલો શ્લોક (2.72) આ અવસ્થાને ‘બ્રાહ્મી સ્થિતિ’ કહીને અધ્યાયનું સમાપન કરે છે.

જીવન-બોધ

જ્યારે પણ મન અશાંત હોય, ત્યારે ચાર પ્રશ્નો પૂછો — કઈ કામના છે, કઈ લાલસા, શું ‘મારું’ કહીને પકડ્યું છે, અને ક્યાં ‘હું’ ઘવાયો છે? જેટલા આ ચારેય ઢીલા પડશે, તેટલી જ શાંતિ આપોઆપ પ્રગટ થશે.

મુખ્ય શબ્દો

નિઃસ્પૃહ: સૂક્ષ્મ લાલસાથી પણ રહિત
નિર્મમ: ‘આ મારું છે’ના માલિકીભાવથી મુક્ત
નિરહંકાર: ‘હું કર્તા છું, હું મહાન છું’ના અભિમાનથી મુક્ત
શાંતિ: કામના અને અહંકાર શમી જતાં મળતી પરમ સ્થિરતા