શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 55

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

श्रीभगवानुवाच ।
प्रजहाति यदा कामान्सर्वान्पार्थ मनोगतान् ।
आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

śrībhagavānuvāca .
prajahāti yadā kāmānsarvānpārtha manogatān .
ātmanyevātmanā tuṣṭaḥ sthitaprajñastadocyate ॥

અર્થ

શ્રીભગવાને કહ્યું — હે પાર્થ! જ્યારે માણસ મનમાં ઊઠતી બધી કામનાઓનો સંપૂર્ણ ત્યાગ કરે છે અને પોતાનાથી પોતાનામાં જ સંતુષ્ટ રહે છે, ત્યારે તે સ્થિતપ્રજ્ઞ કહેવાય છે.

શબ્દાર્થ

श्रीभगवान् उवाच – શ્રીભગવાને કહ્યું
प्रजहाति – સંપૂર્ણપણે ત્યાગ કરે છે
यदा – જ્યારે
कामान् – કામનાઓને
सर्वान् – બધી
पार्थ – હે પૃથાપુત્ર અર્જુન
मनोगतान् – મનમાં રહેલી, મનમાં ઊઠતી
आत्मनि – આત્મામાં
एव – જ
आत्मना – આત્માથી, પોતાનાથી
तुष्टः – સંતુષ્ટ
स्थितप्रज्ञः – સ્થિર બુદ્ધિવાળો
तदा – ત્યારે
उच्यते – કહેવાય છે

અન્વય

श्रीभगवान् उवाच — पार्थ, यदा (पुरुषः) मनोगतान् सर्वान् कामान् प्रजहाति, आत्मना आत्मनि एव तुष्टः (भवति), तदा (सः) स्थितप्रज्ञः उच्यते ।

સમજૂતી

અર્જુનના પ્રશ્નનો ઉત્તર શ્રીકૃષ્ણ સૌથી મૂળભૂત લક્ષણથી શરૂ કરે છે. સ્થિતપ્રજ્ઞની પહેલી અને સૌથી ઊંડી ઓળખ છે — ‘પ્રજહાતિ યદા કામાન્ સર્વાન્’ — તે બધી કામનાઓનો સંપૂર્ણ ત્યાગ કરે છે. અહીં ‘પ્ર’ ઉપસર્ગ મહત્ત્વનો છે: આ અધૂરો ત્યાગ નથી, મૂળસહિતનો ત્યાગ છે. અને ‘સર્વાન્’ — બધી કામનાઓ, માત્ર ખરાબ નહીં, સ્વર્ગ વગેરેની સૂક્ષ્મ કામનાઓ પણ.

‘મનોગતાન્’ શબ્દ પર ખાસ ધ્યાન આપો. કામનાઓ મનમાં ‘આવેલી’ છે, તે આત્માનો સ્વભાવ નથી. જેમ આકાશમાં વાદળો આવે-જાય છે પણ આકાશ તેનાથી બંધાતું નથી, તેમ કામનાઓ મનનાં આગંતુક મોજાં છે. આ વાત મોટી આશા આપે છે — જે બહારથી આવ્યું છે, તેને છોડી શકાય છે. જો કામના આપણું સ્વરૂપ હોત, તો તેનો ત્યાગ અશક્ય હોત.

પરંતુ ત્યાગ પછી માણસ ખાલી નથી રહી જતો. શ્લોકનો બીજો ભાગ કહે છે — ‘આત્મન્યેવાત્મના તુષ્ટઃ’ — તે પોતાનાથી, પોતાનામાં જ સંતુષ્ટ રહે છે. આ જ આ શ્લોકનું રહસ્ય છે. સામાન્ય માણસની પ્રસન્નતા બહારની વસ્તુઓ, લોકો અને પરિસ્થિતિઓ પર આધાર રાખે છે; તેથી તે સદા માગતો રહે છે. સ્થિતપ્રજ્ઞે અંદર આનંદનો સ્રોત મેળવી લીધો છે, તેથી તેને બહારથી કંઈ માગવાની જરૂર રહેતી નથી. કામનાઓ તેની પાસેથી બળજબરીથી છોડાવાતી નથી; પૂર્ણતા મળતાં તે આપોઆપ ખરી પડે છે, જેમ પાકેલું ફળ ઝાડ પરથી આપમેળે પડી જાય છે.

આચાર્ય શંકર કહે છે કે આત્માના આનંદરૂપી અમૃતને પામ્યા પછી બહારની બધી વસ્તુઓ તુચ્છ લાગવા માંડે છે; જેને આવો આત્માનુભવ થયો, તે જ સ્થિતપ્રજ્ઞ છે. તેઓ એમ પણ કહે છે કે અહીં ‘આત્મના’નો અર્થ છે — પોતાના જ શુદ્ધ અંતઃકરણથી, કોઈ બાહ્ય સાધનથી નહીં. રામાનુજાચાર્ય અનુસાર આત્માના સ્વરૂપજ્ઞાનથી ઉત્પન્ન આનંદમાં તૃપ્ત વ્યક્તિ વિષયોની કામના છોડી દે છે, અને આ જ્ઞાનનિષ્ઠાની પહેલી અવસ્થા છે.

એ યાદ રાખવું જોઈએ કે ગીતા કર્મનો નહીં, કામનાનો ત્યાગ શીખવે છે. સ્થિતપ્રજ્ઞ કર્મ કરે છે, સંસારમાં રહે છે, પરંતુ તેનાં કર્મો ‘મને આ મળે’ની ભૂખથી નહીં, પૂર્ણતા અને પ્રેમથી પ્રેરિત હોય છે.

આજના ઉપભોક્તાવાદી યુગમાં આ શ્લોક એક ક્રાંતિકારી સંદેશ આપે છે. આપણને શીખવાડવામાં આવે છે કે સુખ આગલી વસ્તુ, આગલી સિદ્ધિમાં છે. ગીતા કહે છે — સુખનો સાચો સ્રોત તમારી અંદર છે. જેટલા આપણે અંદરથી સંતુષ્ટ થતા જઈએ, તેટલી આપણી બુદ્ધિ સ્થિર અને નિર્ણયો સ્પષ્ટ થતા જાય છે.

સંદર્ભ

2.54માં અર્જુને સ્થિતપ્રજ્ઞનાં લક્ષણો અને વ્યવહાર વિશે પૂછ્યું હતું. આ શ્લોક ઉત્તરનો આરંભ છે અને ‘કા ભાષા’ — વ્યાખ્યા — નો સીધો ઉત્તર આપે છે. આગલા શ્લોક (2.56)માં શ્રીકૃષ્ણ જણાવે છે કે આવો માણસ સુખ-દુઃખમાં કેવો રહે છે, જેને ‘કેવી રીતે બોલે છે’નો ઉત્તર માનવામાં આવે છે.

જીવન-બોધ

સાચો સંતોષ વસ્તુઓના સંગ્રહથી નહીં, અંદરની પૂર્ણતાથી આવે છે. રોજ થોડો સમય પોતાની અંદર શાંત થઈને બેસો; જેટલો અંદરનો આનંદ વધશે, તેટલી બહારની ભૂખ આપોઆપ ઘટશે.

મુખ્ય શબ્દો

કામ: કામના, વિષયોની ઇચ્છા
મનોગત: મનમાં આવેલું — જે આત્માનો સ્વભાવ નથી
આત્મતુષ્ટિ: આત્મામાં જ સંતોષ, બાહ્ય વસ્તુઓથી સ્વતંત્ર આનંદ
સ્થિતપ્રજ્ઞ: જેની બુદ્ધિ આત્મજ્ઞાનમાં અચળ હોય