શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 48

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय ।
सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yogasthaḥ kuru karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā dhanañjaya .
siddhyasiddhyoḥ samo bhūtvā samatvaṃ yoga ucyate ॥

અર્થ

હે ધનંજય! યોગમાં સ્થિર થઈને, આસક્તિ છોડીને, સફળતા અને નિષ્ફળતામાં સમાન ભાવ રાખીને કર્મ કર. આ સમભાવ જ યોગ કહેવાય છે.

શબ્દાર્થ

योगस्थः – યોગમાં સ્થિર થઈને
कुरु – કર
कर्माणि – કર્મોને
सङ्गम् – આસક્તિને
त्यक्त्वा – છોડીને
धनञ्जय – હે ધનને જીતનાર અર્જુન
सिद्धि-असिद्ध्योः – સફળતા અને નિષ્ફળતામાં
समः – સમાન
भूत्वा – થઈને
समत्वम् – સમભાવ, સમતા
योगः – યોગ
उच्यते – કહેવાય છે

અન્વય

धनञ्जय, योगस्थः (सन्) सङ्गं त्यक्त्वा सिद्ध्यसिद्ध्योः समः भूत्वा कर्माणि कुरु । समत्वं योगः उच्यते ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં શ્રીકૃષ્ણે જણાવ્યું કે કર્મ કેવી રીતે ન કરવું જોઈએ — ફળની આસક્તિથી નહીં, અને કર્મ છોડીને પણ નહીં. હવે તેઓ જણાવે છે કે કર્મ કેવી રીતે કરવું જોઈએ: ‘યોગસ્થઃ કુરુ કર્માણિ’ — યોગમાં સ્થિર થઈને કર્મ કર. અને પછી તેઓ ગીતામાં પહેલી વાર ‘યોગ’ની સ્પષ્ટ વ્યાખ્યા આપે છે: ‘સમત્વં યોગ ઉચ્યતે’ — સમતા જ યોગ છે.

‘યોગ’ શબ્દ ‘યુજ્’ ધાતુમાંથી બન્યો છે, જેનો અર્થ છે જોડવું. સામાન્ય રીતે યોગનો અર્થ આસન, પ્રાણાયામ કે ધ્યાન સમજાય છે, પરંતુ ગીતા તેનો એક વ્યાપક અર્થ આપે છે: મનની એ અવસ્થા જેમાં વ્યક્તિ સફળતા અને નિષ્ફળતા, લાભ અને હાનિ, પ્રશંસા અને નિંદા — બધામાં સમ રહે છે. આ સમતા જ વ્યક્તિને પરમ સત્ય સાથે જોડે છે.

આ શ્લોકમાં ત્રણ ક્રમિક નિર્દેશો છે. પહેલો — ‘સઙ્ગં ત્યક્ત્વા’ — આસક્તિ છોડ. આસક્તિનો અર્થ છે ‘આ મને જ મળવું જોઈએ’, ‘આ મારું છે’ — આ ભાવ. બીજો — ‘સિદ્ધ્યસિદ્ધ્યોઃ સમો ભૂત્વા’ — સફળતા-નિષ્ફળતામાં સમ રહે. કાર્ય પૂરું થાય કે અધૂરું રહે, પરિણામ અનુકૂળ હોય કે પ્રતિકૂળ, મનનું સંતુલન ન ડગે. ત્રીજો — ‘યોગસ્થઃ’ — યોગમાં સ્થિર રહે, એટલે કે આ સમતા ક્ષણિક નહીં, કાયમી હોય.

આચાર્ય શંકર ‘યોગસ્થ’નો અર્થ કરે છે — માત્ર ઈશ્વર માટે કર્મ કરવાની ભાવનામાં સ્થિર થવું, ‘ઈશ્વર મારા પર પ્રસન્ન થાય’ એ આકાંક્ષાથી પણ મુક્ત થઈને. તેઓ કહે છે કે કર્મ સિદ્ધ થાય કે ન થાય — બંનેમાં જે સમબુદ્ધિ છે, તે જ યોગ છે. રામાનુજાચાર્ય કહે છે કે યુદ્ધ વગેરે કર્મ કરતાં જય-પરાજયમાં સમ રહેવું અને માત્ર પરમાત્માની આરાધનાના ભાવથી કર્મ કરવું એ જ યોગ છે.

એક મહત્વની વાત એ છે કે સમત્વનો અર્થ ઉદાસીનતા નથી. સમત્વવાળો માણસ કર્મને પૂરા ઉત્સાહ, કૌશલ્ય અને સમર્પણથી કરે છે; માત્ર પરિણામ પર તેનું મન અટકેલું રહેતું નથી. જેમ એક કુશળ સર્જન પૂરી એકાગ્રતાથી ઓપરેશન કરે છે, પણ ભાવનાત્મક ઊથલપાથલથી મુક્ત રહે છે — ત્યારે જ તેનો હાથ સ્થિર રહે છે.

આધુનિક જીવનમાં આ શ્લોક માનસિક સ્વાસ્થ્યનો મૂળમંત્ર છે. જે વ્યક્તિ દરેક નિષ્ફળતાથી તૂટી જાય છે અને દરેક સફળતાથી ફુલાઈ જાય છે, તે સદા તણાવમાં રહે છે. સમત્વ આપણને એ આંતરિક સ્થિરતા આપે છે જેનાથી આપણે જીવનના ચડાવ-ઉતારમાં પણ શાંત અને અસરકારક રહીએ છીએ. આ જ સાચો યોગ છે — માત્ર સાદડી પર નહીં, જીવનની દરેક ક્ષણમાં.

સંદર્ભ

2.47માં શ્રીકૃષ્ણે કર્મ પર અધિકાર અને ફળ પર અનધિકારનું સૂત્ર આપ્યું. અહીં તેઓ જણાવે છે કે સમભાવથી કર્મ કરવું એ જ યોગ છે. આગલા શ્લોક (2.49)માં તેઓ જણાવે છે કે ફળની ઇચ્છાથી કરેલું કર્મ બુદ્ધિયોગની તુલનામાં અત્યંત નીચું છે.

જીવન-બોધ

સમત્વનો અર્થ ઉદાસીનતા નથી, પણ પૂરી લગનથી કર્મ કરતાં પરિણામમાં સંતુલિત રહેવું છે. સફળતામાં ફુલાઓ નહીં, નિષ્ફળતામાં તૂટો નહીં — આ જ જીવનનો યોગ છે.

મુખ્ય શબ્દો

યોગ: સમત્વ; મનની એ અવસ્થા જે પરમ સત્ય સાથે જોડે છે
સમત્વ: સફળતા-નિષ્ફળતા વગેરેમાં સમાન ભાવ
યોગસ્થ: યોગમાં સ્થિર, સદા સંતુલિત
સંગ: આસક્તિ, મમતા