ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 9

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: સંજય

સંસ્કૃત શ્લોક

सञ्जय उवाच ।
एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तप ।
न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

sañjaya uvāca .
evamuktvā hṛṣīkeśaṃ guḍākeśaḥ parantapaḥ .
na yotsya iti govindamuktvā tūṣṇīṃ babhūva ha ॥

અર્થ

સંજયે કહ્યું — હે શત્રુઓને તપાવનાર રાજન્! નિદ્રાને જીતનાર અર્જુન ઇન્દ્રિયોના સ્વામી શ્રીકૃષ્ણને આમ કહીને, પછી ગોવિંદને ‘હું યુદ્ધ નહીં કરું’ એમ કહીને મૌન થઈ ગયો.

શબ્દાર્થ

  • एवम् – આ રીતે
  • उक्त्वा – કહીને
  • हृषीकेशम् – ઇન્દ્રિયોના સ્વામી શ્રીકૃષ્ણને
  • गुडाकेशः – નિદ્રાને જીતનાર અર્જુન
  • परन्तप – હે શત્રુઓને તપાવનાર (ધૃતરાષ્ટ્ર)
  • न योत्स्ये – હું યુદ્ધ નહીં કરું
  • इति – એમ
  • गोविन्दम् – ગોવિંદ (શ્રીકૃષ્ણ)ને
  • तूष्णीम् – ચૂપ, મૌન
  • बभूव ह – થઈ ગયો

અન્વય

सञ्जयः उवाच — परन्तप, गुडाकेशः हृषीकेशं गोविन्दम् एवम् उक्त्वा ‘न योत्स्ये’ इति उक्त्वा तूष्णीं बभूव ह ।

સમજૂતી

સંજય કથાને આગળ વધારતાં ધૃતરાષ્ટ્રને જણાવે છે કે અર્જુન પોતાની વાત કહીને, અંતે સ્પષ્ટ ઘોષણા કરે છે — ‘ન યોત્સ્યે’ — ‘હું યુદ્ધ નહીં કરું’ — અને પછી મૌન થઈ જાય છે. આ મૌન હારનું નહીં, પ્રતીક્ષાનું મૌન છે. શિષ્યે પોતાની વાત પૂરી કહી દીધી છે; હવે ગુરુના બોલવાનો વારો છે.

આ શ્લોકનાં નામો અત્યંત અર્થપૂર્ણ છે. અર્જુનને ‘ગુડાકેશ’ કહ્યો છે — જેણે નિદ્રા (આળસ, તમસ્)ને જીતી લીધી છે. વિડંબના એ છે કે આજે એ જ અર્જુન મોહની નિદ્રામાં ડૂબેલો છે. શ્રીકૃષ્ણને ‘હૃષીકેશ’ — ઇન્દ્રિયોના સ્વામી — અને ‘ગોવિંદ’ કહ્યા છે. જે સૌની ઇન્દ્રિયોના સ્વામી છે, તેઓ જ અર્જુનના વિચલિત મનને પણ દિશા આપશે.

સંજય ધૃતરાષ્ટ્રને ‘પરંતપ’ કહે છે. કેટલાક ટીકાકારો આમાં એક સૂક્ષ્મ સંકેત જુએ છે: ધૃતરાષ્ટ્ર એ સાંભળીને ખુશ થયો હશે કે અર્જુન યુદ્ધ નહીં કરે, પરંતુ સંજય જાણે છે કે હૃષીકેશ હાજર હોય ત્યાં સુધી આ સ્થિતિ કાયમ નહીં રહે.

આ શ્લોક બતાવે છે કે શીખવા માટે મૌન જરૂરી છે. જ્યાં સુધી આપણે બોલતા રહીએ, પોતાની દલીલોથી ભરેલા રહીએ, ત્યાં સુધી બીજાની વાણી આપણી અંદર ઊતરતી નથી. અર્જુનનું મૌન જ ગીતાના જ્ઞાનપ્રવાહની શરૂઆત છે.

સંદર્ભ

2.4–2.8માં અર્જુને પોતાની દ્વિધા અને શરણાગતિ વ્યક્ત કરી. અહીં સંજય જણાવે છે કે તે ‘હું યુદ્ધ નહીં કરું’ કહીને ચૂપ થઈ ગયો. આગલા શ્લોક (2.10)માં શ્રીકૃષ્ણ સ્મિત સાથે ઉત્તર આપવાનું શરૂ કરે છે.

જીવન-બોધ

પોતાની વાત કહ્યા પછી મૌન રહીને સાંભળતાં શીખો. જ્યારે આપણે શાંત થઈને કોઈ જ્ઞાનીની વાત સાંભળીએ, ત્યારે જ નવી સમજ આપણી અંદર પ્રવેશે છે.

મુખ્ય શબ્દો

ગુડાકેશ
નિદ્રા પર વિજય મેળવનાર — અર્જુન
હૃષીકેશ
ઇન્દ્રિયોના સ્વામી — શ્રીકૃષ્ણ
ગોવિંદ
ગાયોના રક્ષક, ઇન્દ્રિયોને આનંદ આપનાર — શ્રીકૃષ્ણ

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક