શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 15

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ ।
समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yaṃ hi na vyathayantyete puruṣaṃ puruṣarṣabha .
samaduḥkhasukhaṃ dhīraṃ so.amṛtatvāya kalpate ॥

અર્થ

હે પુરુષશ્રેષ્ઠ! સુખ અને દુઃખને સમાન ગણનાર જે ધીર પુરુષને આ (ઇન્દ્રિય-વિષય સંયોગો) વ્યાકુળ કરતા નથી, તે જ અમૃતત્વ (મોક્ષ)ને યોગ્ય બને છે.

શબ્દાર્થ

यम् – જે
हि – ખરેખર
न व्यथयन्ति – વ્યથિત કરતા નથી
एते – આ
पुरुषम् – પુરુષને
पुरुषर्षभ – હે પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ
समदुःखसुखम् – દુઃખ અને સુખમાં સમ રહેનાર
धीरम् – ધીર, વિવેકી
सः – તે
अमृतत्वाय – અમૃતત્વ (મોક્ષ) માટે
कल्पते – યોગ્ય બને છે

અન્વય

पुरुषर्षभ, एते यं समदुःखसुखं धीरं पुरुषं न हि व्यथयन्ति, सः अमृतत्वाय कल्पते ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં શ્રીકૃષ્ણે દ્વંદ્વોને સહન કરવાનો ઉપદેશ આપ્યો હતો; હવે તેઓ જણાવે છે કે આ સહનશીલતાનું ફળ શું છે. જે વ્યક્તિ સુખ અને દુઃખમાં સમ રહે છે અને જેને આ અનુભવો વ્યથિત કરતા નથી, તે ‘અમૃતત્વ’ને યોગ્ય બને છે — એટલે કે જન્મ-મૃત્યુના ચક્રમાંથી મુક્તિને યોગ્ય.

‘સમદુઃખસુખમ્’ — સુખ અને દુઃખમાં સમાન રહેવું — એનો અર્થ એ નથી કે આવો માણસ કશું અનુભવતો જ નથી. તે અનુભવે છે, પણ તણાઈ જતો નથી. સુખ આવે ત્યારે તે ઉન્મત્ત થતો નથી, દુઃખ આવે ત્યારે તૂટી પડતો નથી. તેની આંતરિક સ્થિરતા બાહ્ય પરિસ્થિતિઓ પર આધાર રાખતી નથી. અહીં ‘ધીર’ શબ્દ ફરી આવે છે, જે બતાવે છે કે આ સમતા વિવેકમાંથી જન્મે છે.

આ શ્લોક તિતિક્ષાને માત્ર એક નૈતિક ગુણમાંથી ઉપાડીને આધ્યાત્મિક સાધનના સ્તરે લઈ જાય છે. આચાર્ય શંકર કહે છે કે જે આ દ્વંદ્વોને સહન કરતાં આત્મજ્ઞાનમાં સ્થિર રહે છે, તે જ મોક્ષનો અધિકારી બને છે. સહનશીલતા મનને શુદ્ધ અને સ્થિર કરે છે, અને સ્થિર મનમાં જ આત્મજ્ઞાન પ્રકાશે છે.

અર્જુનને ‘પુરુષર્ષભ’ — પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ — કહીને ભગવાન તેને યાદ અપાવે છે કે તે સામાન્ય માણસ નથી; તેનામાં આ સમતા પ્રાપ્ત કરવાની ક્ષમતા છે. આ સંબોધન પ્રોત્સાહન પણ છે અને જવાબદારીનું ભાન પણ.

રોજિંદા જીવનમાં આ શ્લોક ભાવનાત્મક સંતુલનનું શિક્ષણ આપે છે. જે વ્યક્તિ દરેક નાની-મોટી બાબત પર અતિશય પ્રતિક્રિયા નથી કરતી, તે માત્ર વધુ પ્રસન્ન જ નથી રહેતી, પણ વધુ સ્પષ્ટતાથી નિર્ણય પણ લઈ શકે છે.

સંદર્ભ

2.14માં શ્રીકૃષ્ણે સુખ-દુઃખને અનિત્ય કહીને સહન કરવા કહ્યું હતું. અહીં તેઓ આ સમતાનું ફળ — અમૃતત્વ — બતાવે છે. આગલા શ્લોક (2.16)માં તેઓ સત્ અને અસત્નો દાર્શનિક ભેદ સ્પષ્ટ કરે છે.

જીવન-બોધ

સુખમાં તણાઈ જવું અને દુઃખમાં તૂટી પડવું — બંનેથી બચો. જે વ્યક્તિ બંનેમાં સંતુલિત રહે છે, તે જ સાચી સ્વતંત્રતા અને શાંતિ પામે છે.

મુખ્ય શબ્દો

સમદુઃખસુખ: સુખ અને દુઃખમાં સમાન રહેનાર
અમૃતત્વ: અમરતા, મોક્ષ — જન્મ-મૃત્યુથી મુક્તિ
પુરુષર્ષભ: પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ — અર્જુન