શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 53

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला ।
समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

śrutivipratipannā te yadā sthāsyati niścalā .
samādhāvacalā buddhistadā yogamavāpsyasi ॥

અર્થ

અનેક પ્રકારનાં વચનો સાંભળીને વિચલિત થયેલી તારી બુદ્ધિ જ્યારે સમાધિ (પરમાત્મા)માં નિશ્ચલ અને અચળ થઈને સ્થિર થશે, ત્યારે તું યોગને પામીશ.

શબ્દાર્થ

श्रुतिविप्रतिपन्ना – અનેક પ્રકારનાં વચનો સાંભળીને વિચલિત થયેલી
ते – તારી
यदा – જ્યારે
स्थास्यति – સ્થિર થશે
निश्चला – નિશ્ચલ, વિક્ષેપરહિત
समाधौ – સમાધિમાં, આત્મામાં
अचला – અચળ, દૃઢ
बुद्धिः – બુદ્ધિ
तदा – ત્યારે
योगम् – યોગને
अवाप्स्यसि – પામીશ

અન્વય

श्रुतिविप्रतिपन्ना ते बुद्धिः यदा समाधौ निश्चला अचला (च) स्थास्यति, तदा (त्वं) योगम् अवाप्स्यसि ।

સમજૂતી

પાછલા શ્લોકમાં મોહને પાર કરવાની વાત હતી; આ શ્લોક તેનાથી આગળની અવસ્થા બતાવે છે. શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે અર્જુનની બુદ્ધિ અત્યારે ‘શ્રુતિવિપ્રતિપન્ના’ છે — અનેક પ્રકારનાં વચનો, મતો અને શાસ્ત્રીય તર્કો સાંભળીને ગૂંચવાયેલી. એક તરફ કુળધર્મની વાતો, બીજી તરફ ક્ષત્રિયધર્મ, એક તરફ અહિંસા, બીજી તરફ ન્યાયની રક્ષા — આટલા વિરોધી વિચારોની વચ્ચે બુદ્ધિ દિશાહીન થઈ ગઈ છે.

શ્રીકૃષ્ણ કહે છે — જ્યારે આ બુદ્ધિ ‘નિશ્ચલા’ અને ‘અચલા’ થઈને ‘સમાધિ’માં સ્થિર થશે, ત્યારે યોગની પ્રાપ્તિ થશે. ‘નિશ્ચલા’નો અર્થ છે જે અનેક વિચારોના વાવાઝોડાથી વિચલિત ન થાય, અને ‘અચલા’નો અર્થ છે જે એક વાર સ્થિર થઈને ફરી ન ડગે. બંને શબ્દો મળીને એવી બુદ્ધિનું ચિત્ર દોરે છે જે ઊંડા પાયા પર ટકેલી ઇમારતની જેમ અડગ છે.

આચાર્ય શંકર ‘સમાધિ’નો અર્થ આત્મા કરે છે — જેમાં ચિત્તનું સમાધાન થાય છે. એટલે કે જ્યારે બુદ્ધિ આત્મામાં સ્થિર થાય છે, ત્યારે વિવેકમાંથી જન્મેલો સમાધિરૂપ યોગ પ્રાપ્ત થાય છે. રામાનુજાચાર્ય અનુસાર નિષ્કામ કર્મયોગથી શુદ્ધ થયેલી બુદ્ધિ જ્યારે આત્મસ્વરૂપમાં સ્થિર થાય છે, ત્યારે આત્મસાક્ષાત્કારરૂપી યોગ પ્રાપ્ત થાય છે. આમ કર્મયોગ સાધન છે અને સ્થિર બુદ્ધિ તેનું ફળ.

આ શ્લોક બીજા અધ્યાયના એક મોટા વિષય-પરિવર્તનની ભૂમિકા પણ રચે છે. ‘સમાધિમાં સ્થિર બુદ્ધિ’ — આ શબ્દો સાંભળતાં જ અર્જુનના મનમાં જિજ્ઞાસા જાગે છે કે આવી સ્થિર બુદ્ધિવાળો માણસ કેવો હોય. અહીંથી જ આગલા શ્લોકમાં તેનો પ્રસિદ્ધ પ્રશ્ન ઊઠે છે — સ્થિતપ્રજ્ઞનાં લક્ષણો શાં છે?

આજના યુગમાં, જ્યારે ચારે તરફથી પરસ્પરવિરોધી વિચારો, સલાહો અને માહિતી આપણને ઘેરી રહે છે, આ શ્લોક જણાવે છે કે સાચી શાંતિ અને સ્પષ્ટતા બહારના ઘોંઘાટથી નહીં, પણ અંદરની સ્થિરતાથી આવે છે.

સંદર્ભ

2.52માં શ્રીકૃષ્ણે જણાવ્યું કે મોહ પાર કરતાં વૈરાગ્ય આવશે. અહીં તેઓ જણાવે છે કે જ્યારે બુદ્ધિ અનેક મતોથી વિચલિત ન થઈને સમાધિમાં સ્થિર થશે, ત્યારે યોગ પ્રાપ્ત થશે. આ સાંભળીને આગલા શ્લોક (2.54)માં અર્જુન સ્થિતપ્રજ્ઞ — સ્થિર બુદ્ધિવાળા — નાં લક્ષણો પૂછે છે.

જીવન-બોધ

જ્યારે ચારે તરફથી પરસ્પરવિરોધી વિચારો અને સલાહો ઘેરી વળે, ત્યારે બુદ્ધિને કોઈ ઊંડા, સ્થિર સત્ય પર ટકાવો. સ્પષ્ટતા બહારના ઘોંઘાટથી નહીં, અંદરની સ્થિરતાથી આવે છે.

મુખ્ય શબ્દો

શ્રુતિવિપ્રતિપન્ના: અનેક વચનો અને મતો સાંભળીને ગૂંચવાયેલી (બુદ્ધિ)
નિશ્ચલા-અચલા: વિક્ષેપરહિત અને દૃઢ, ક્યારેય ન ડગનારી
સમાધિ: આત્મામાં ચિત્તની પૂર્ણ સ્થિરતા