શ્રીકૃષ્ણનાં નામ

શ્રીકૃષ્ણ અષ્ટોત્તર શતનામાવલી (108 નામ) અને મુખ્ય નામોના અર્થ તથા તેમની સાથે જોડાયેલી કથાઓ.

શ્રીકૃષ્ણ અષ્ટોત્તર શતનામાવલી – ભગવાન શ્રીકૃષ્ણનાં 108 પવિત્ર નામ, અર્થ સાથે — પૂજા, અર્ચના અને જપ માટે.
કૃષ્ણ — સૌને આકર્ષનારા શ્યામસુંદર – "કૃષ્ણ" નામનો અર્થ છે શ્યામવર્ણ અને સૌને પોતાની તરફ ખેંચનારા. આ નામ ગોકુળમાં ગર્ગ મુનિએ નામકરણ સંસ્કાર વખતે પાડ્યું હતું.
ગોવિંદ — ગાયો અને ઇન્દ્રિયોને આનંદ આપનારા – ગોવર્ધન લીલા પછી સુરભિ ગાય અને ઇન્દ્રએ ભગવાનનો અભિષેક કરી તેમને "ગોવિંદ" નામ આપ્યું. આ નામ ગાયો, પૃથ્વી અને ઇન્દ્રિયોના સ્વામીનો બોધ કરાવે છે.
ગોપાલ — ગાયોના રક્ષક બાળકૃષ્ણ – "ગોપાલ" નામ વ્રજના ગોવાળિયા કૃષ્ણની યાદ અપાવે છે, જે ગાયો ચરાવતા અને તેમનું રક્ષણ કરતા. ઘરે ઘરે પૂજાતા લડ્ડુ ગોપાલ આ જ સ્વરૂપનું પ્રતીક છે.
દામોદર — જેમના ઉદર પર દોરડું બંધાયું – માતા યશોદાએ નટખટ કાનુડાને ઉખળ (ખાંડણિયા) સાથે બાંધ્યા, ત્યારથી તેઓ "દામોદર" કહેવાયા. આ નામ બતાવે છે કે અનંત ભગવાન ફક્ત પ્રેમની દોરીથી જ બંધાય છે.
માધવ — લક્ષ્મીપતિ અને મધુવંશનું ગૌરવ – "માધવ"નો અર્થ છે લક્ષ્મી (મા)ના પતિ, અને મધુના વંશમાં જન્મેલા. આ નામ ભગવાનની માધુર્યપૂર્ણ અને ઐશ્વર્યપૂર્ણ બંને છબીઓને જોડે છે.
કેશવ — કેશીનો સંહાર કરનારા, સુંદર કેશવાળા – "કેશવ" નામની બે પરંપરાગત સમજૂતી છે — કેશી અસુરનો વધ કરનારા, અને સુંદર વાંકડિયા કેશવાળા. તે વિષ્ણુનાં બાર મુખ્ય નામોમાં પહેલું છે.
મધુસૂદન — મધુ દૈત્યનો સંહાર કરનારા – સૃષ્ટિના આરંભે ભગવાન વિષ્ણુએ મધુ અને કૈટભ નામના દૈત્યોનો વધ કર્યો, તેથી તેઓ "મધુસૂદન" કહેવાયા. ગીતામાં અર્જુન આ નામથી ભગવાનને ઘણી વાર સંબોધે છે.
મુરારિ — મુર દૈત્યના શત્રુ – નરકાસુરના નગરનું રક્ષણ કરનાર પાંચ માથાવાળા દૈત્ય મુરનો વધ કરવાથી શ્રીકૃષ્ણ "મુરારિ" કહેવાયા. આ નામ નિર્બળોનું રક્ષણ કરનાર ભગવાનની વીરતાનું સ્મરણ કરાવે છે.
હૃષીકેશ — ઇન્દ્રિયોના સ્વામી – "હૃષીકેશ"નો અર્થ છે બધી ઇન્દ્રિયોના સ્વામી. ગીતામાં સંજય અને અર્જુન બંને ભગવાનને આ નામથી સંબોધે છે.
અચ્યુત — જે ક્યારેય ચ્યુત થતા નથી – "અચ્યુત"નો અર્થ છે જે પોતાના સ્વરૂપ, વચન અને ભક્તોથી ક્યારેય ડગતા નથી. ગીતામાં અર્જુન રથને સેનાઓ વચ્ચે લઈ જવાની વિનંતી આ જ નામથી કરે છે.
વાસુદેવ — વસુદેવનંદન, સર્વવ્યાપી પ્રભુ – "વાસુદેવ"નો અર્થ છે વસુદેવજીના પુત્ર, અને તે પરમાત્મા જે સર્વ જીવોમાં વાસ કરે છે. "ૐ નમો ભગવતે વાસુદેવાય" દ્વાદશાક્ષર મંત્ર આ જ નામ પર આધારિત છે.
મુકુંદ — મુક્તિ અને ભક્તિના દાતા – "મુકુંદ"નો અર્થ છે મુક્તિ આપનારા. કુલશેખર આળવારની "મુકુંદમાલા" જેવાં સ્તોત્રો આ જ નામનો મહિમા ગાય છે.
ગિરિધારી — ગોવર્ધન પર્વત ધારણ કરનારા – ઇન્દ્રના કોપથી વ્રજને બચાવવા સાત દિવસ સુધી ગોવર્ધન પર્વત ઊંચકી રાખનાર શ્રીકૃષ્ણ "ગિરિધારી" કે "ગિરધર" કહેવાય છે. મીરાંબાઈના આરાધ્ય "ગિરધર ગોપાલ" એ જ છે.
શ્યામ અને કાનુડો — પ્રેમનાં ઘરેલુ નામ – "શ્યામ" ભગવાનના શ્યામલ સ્વરૂપનું નામ છે અને "કાનુડો", "કાન" કે "કાન્હા" કૃષ્ણનાં લાડભર્યાં નામ છે. ભગવાનને પોતાના માનનારા ભક્તોના હોઠે આ નામ સૌથી પહેલાં આવે છે.
બાંકે બિહારી — ત્રિભંગ મુદ્રામાં વૃંદાવનના વિહારી – "બાંકે બિહારી"નો અર્થ છે ત્રણ જગ્યાએથી વળાંક લઈ (ત્રિભંગ) ઊભા રહીને લીલા-વિહાર કરનાર પ્રભુ. વૃંદાવનનું બાંકે બિહારી મંદિર સ્વામી હરિદાસજીની ભક્તિથી પ્રગટ થયેલા વિગ્રહ માટે પ્રસિદ્ધ છે.
રણછોડ — પ્રજાના હિત માટે રણ છોડનારા – જરાસંધ અને કાલયવનના આક્રમણ વખતે પ્રજાના રક્ષણ માટે મથુરાનું રણમેદાન છોડવાથી શ્રીકૃષ્ણ "રણછોડ" કહેવાયા. ગુજરાતના ડાકોરમાં તેઓ રણછોડરાય સ્વરૂપે પૂજાય છે.
દ્વારકાધીશ — દ્વારકાના રાજાધિરાજ – સમુદ્ર વચ્ચે વસાવેલી સુવર્ણ દ્વારકા નગરીના સ્વામી તરીકે શ્રીકૃષ્ણ "દ્વારકાધીશ" કહેવાય છે. ગુજરાતનું દ્વારકાધીશ મંદિર ચાર ધામોમાંનું એક છે.
પાર્થસારથિ — અર્જુનના સારથિ – કુરુક્ષેત્રના યુદ્ધમાં શસ્ત્ર ન ઉપાડવાનું વ્રત લઈ અર્જુનનો રથ ચલાવનાર શ્રીકૃષ્ણ "પાર્થસારથિ" કહેવાય છે. આ જ રથ પર તેમણે ભગવદ્ ગીતાનો ઉપદેશ આપ્યો.
યોગેશ્વર — સર્વ યોગના સ્વામી – "યોગેશ્વર"નો અર્થ છે યોગના પરમ સ્વામી. ગીતાના અંતિમ શ્લોકમાં સંજય કહે છે કે જ્યાં યોગેશ્વર કૃષ્ણ અને ધનુર્ધારી અર્જુન છે, ત્યાં જ શ્રી, વિજય અને નીતિ છે.
જગન્નાથ — સમગ્ર જગતના નાથ – "જગન્નાથ"નો અર્થ છે સમગ્ર જગતના સ્વામી. પુરીમાં ભગવાન બલભદ્ર અને દેવી સુભદ્રા સાથે જગન્નાથ સ્વરૂપે પૂજાય છે અને તેમની રથયાત્રા વિશ્વપ્રસિદ્ધ છે.
શ્રીનાથજી — નાથદ્વારાના ગોવર્ધનધારી પ્રભુ – શ્રીનાથજી શ્રીકૃષ્ણનું એ સ્વરૂપ છે જેમાં તેઓ ડાબો હાથ ઊંચો કરી ગોવર્ધન ધારણ કરે છે. પુષ્ટિમાર્ગના પ્રધાન આરાધ્ય તરીકે તેઓ રાજસ્થાનના નાથદ્વારામાં બિરાજે છે.
ઠાકોરજી — ઘરઘરના વહાલા ઠાકોર – "ઠાકોરજી" એ પ્રેમભર્યું નામ છે જેનાથી ગુજરાતી અને પુષ્ટિમાર્ગીય પરિવારો પોતાના ઘરમાં બિરાજતા શ્રીકૃષ્ણ સ્વરૂપને બોલાવે છે. તેમની સેવા ઘરના સૌથી વહાલા સભ્યની જેમ થાય છે.