ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 2, શ્લોક 42

અધ્યાય 2 – સાંખ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः ।
वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yāmimāṃ puṣpitāṃ vācaṃ pravadantyavipaścitaḥ .
vedavādaratāḥ pārtha nānyadastīti vādinaḥ ॥

અર્થ

હે પાર્થ! જે અવિવેકી લોકો વેદોનાં (કર્મકાંડસંબંધી) વચનોમાં જ રમમાણ રહે છે અને કહે છે કે ‘આ સિવાય બીજું કશું છે જ નહીં’, તેઓ આવી દેખાવડી, ફૂલો જેવી આકર્ષક વાણી બોલે છે —

શબ્દાર્થ

  • याम् – જે
  • इमाम् – આ
  • पुष्पिताम् – ફૂલો જેવી, દેખાવડી, આકર્ષક
  • वाचम् – વાણીને
  • प्रवदन्ति – કહે છે
  • अविपश्चितः – અવિવેકી, અલ્પજ્ઞ
  • वेदवादरताः – વેદોનાં (ફળશ્રુતિવાળાં) વચનોમાં રમમાણ
  • पार्थ – હે પાર્થ
  • न अन्यत् अस्ति – બીજું કશું નથી
  • इति – એમ
  • वादिनः – કહેનારા

અન્વય

पार्थ, वेदवादरताः ‘अन्यत् न अस्ति’ इति वादिनः अविपश्चितः याम् इमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्ति — (वाक्यम् 2.44 श्लोके समाप्यते) ।

સમજૂતી

નિશ્ચયાત્મક બુદ્ધિની વાત કર્યા પછી શ્રીકૃષ્ણ હવે એ લોકોનું વર્ણન કરે છે જેમની બુદ્ધિ ભટકેલી છે. શ્લોક 2.42થી 2.44 સુધી એક જ વાક્ય છે, જેનું મુખ્ય કથન 2.44માં પૂરું થાય છે. અહીં તેઓ ‘વેદવાદરત’ લોકોની વાત કરે છે — જેઓ વેદોના માત્ર એ ભાગમાં રમમાણ છે જે વિવિધ અનુષ્ઠાનોથી મળતાં સ્વર્ગ અને ભોગોનું વર્ણન કરે છે.

‘પુષ્પિતાં વાચમ્’ — ફૂલો જેવી વાણી — આ એક સુંદર ઉપમા છે. ફૂલો દેખાવમાં સુંદર હોય છે, સુગંધી હોય છે, પરંતુ જલદી કરમાઈ જાય છે. એ જ રીતે સ્વર્ગ અને ભોગોનાં વચનો સાંભળવામાં આકર્ષક લાગે છે, પરંતુ તેમનું ફળ અસ્થાયી છે. આચાર્ય શંકર આની સરખામણી ઝેરી વૃક્ષનાં ફૂલો સાથે કરે છે જે દેખાવમાં સુંદર પણ પરિણામે હાનિકારક હોય છે.

‘નાન્યદસ્તીતિ વાદિનઃ’ — તેઓ કહે છે કે આ સિવાય બીજું કશું નથી. આ જ તેમની સૌથી મોટી ભૂલ છે. તેઓ વેદોના કર્મકાંડને જ અંતિમ સત્ય માની લે છે અને ઉપનિષદોમાં વર્ણવેલા આત્મજ્ઞાન અને મોક્ષની અવગણના કરે છે.

અહીં એ સમજવું જરૂરી છે કે શ્રીકૃષ્ણ વેદોની નિંદા નથી કરતા. બધા આચાર્યો આ વાતે એકમત છે કે અહીં ટીકા વેદોની નહીં, પણ તેમના અધૂરા અને ભોગવાદી અર્થની છે. વેદો પોતે કર્મકાંડને ચિત્તશુદ્ધિનું સાધન અને જ્ઞાનને અંતિમ લક્ષ્ય કહે છે. સમસ્યા ત્યારે થાય છે જ્યારે સાધનને જ સાધ્ય માની લેવાય.

આજે પણ ધર્મના નામે માત્ર બાહ્ય અનુષ્ઠાનો અને ભૌતિક લાભની કામનાને જ સર્વસ્વ માની લેવું એ જ ભૂલ છે. સાચો ધર્મ આપણને ભોગથી ઉપર ઉઠાવીને આત્મવિકાસ તરફ લઈ જાય છે.

સંદર્ભ

2.41માં શ્રીકૃષ્ણે નિશ્ચયાત્મક અને વિખેરાયેલી બુદ્ધિનો ભેદ બતાવ્યો. અહીંથી (2.42–2.44) તેઓ ભોગવાદી, કર્મકાંડકેન્દ્રિત લોકોનું વર્ણન શરૂ કરે છે. આગલા શ્લોક (2.43)માં તેમની કામનાઓનું અને 2.44માં તેમની બુદ્ધિની દશાનું વર્ણન છે.

જીવન-બોધ

ધર્મના નામે માત્ર ભૌતિક લાભનાં વચનોમાં ન ફસાઓ. આકર્ષક વાતો ઘણી વાર ક્ષણિક સુખ તરફ લઈ જાય છે; સાચો ધર્મ આંતરિક વિકાસ અને આત્મજ્ઞાન તરફ લઈ જાય છે.

મુખ્ય શબ્દો

પુષ્પિતા વાક્
ફૂલો જેવી આકર્ષક પણ ક્ષણિક ફળવાળી વાણી
વેદવાદરત
વેદોનાં માત્ર ફળશ્રુતિવાળાં વચનોમાં આસક્ત
અવિપશ્ચિત્
અવિવેકી, જેનામાં ઊંડી સમજ ન હોય

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક