ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 11, શ્લોક 28

અધ્યાય 11 – વિશ્વરૂપદર્શનયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

यथा नदीनां बहवोऽम्बुवेगाः
समुद्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति ।
तथा तवामी नरलोकवीरा
विशन्ति वक्त्राण्यभिविज्वलन्ति ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yathā nadīnāṃ bahavo.ambuvegāḥ samudramevābhimukhā dravanti .
tathā tavāmī naralokavīrā viśanti vaktrāṇyabhivijvalanti ॥

અર્થ

જેમ નદીઓના અનેક જળપ્રવાહો સમુદ્ર તરફ જ મુખ કરીને વેગથી વહે છે, તેમ મનુષ્યલોકના આ વીરો આપનાં ચારે બાજુથી સળગતાં મુખોમાં પ્રવેશી રહ્યા છે.

શબ્દાર્થ

  • यथा – જેમ
  • नदीनाम् – નદીઓના
  • बहवः – ઘણા
  • अम्बुवेगाः – જળના પ્રવાહો
  • समुद्रम् – સમુદ્ર તરફ
  • एव – જ
  • अभिमुखाः – સામે મુખ કરીને
  • द्रवन्ति – દોડે છે, વહે છે
  • तथा – તેમ
  • तव – આપનાં
  • अमी – આ
  • नरलोकवीराः – મનુષ્યલોકના વીરો
  • विशन्ति – પ્રવેશે છે
  • वक्त्राणि – મુખોમાં
  • अभिविज्वलन्ति – ચારે બાજુથી પ્રજ્વલિત

અન્વય

यथा नदीनाम् बहवः अम्बुवेगाः समुद्रम् एव अभिमुखाः द्रवन्ति, तथा अमी नरलोकवीराः तव अभिविज्वलन्ति वक्त्राणि विशन्ति ।

સમજૂતી

વિશ્વરૂપના દર્શનમાં અર્જુન હવે એ દૃશ્યનું વર્ણન કરે છે જે તેને સૌથી વધુ હચમચાવી નાખે છે — કુરુક્ષેત્રના બંને પક્ષના મહારથીઓ ભગવાનનાં પ્રજ્વલિત મુખોમાં સમાઈ રહ્યા છે. આ ભયાનક દૃશ્ય સમજાવવા તે નદી અને સમુદ્રની ઉપમા આપે છે. નદીઓ અનેક છે, તેમનાં ઉદ્ગમસ્થાન અને માર્ગ જુદાં છે, છતાં સૌની ગતિ એક જ દિશામાં છે — સમુદ્ર તરફ. કોઈ નદી સમુદ્રથી બચી શકતી નથી, અને ત્યાં પહોંચ્યા પછી તેનું નામ-રૂપ રહેતું નથી.

આ ઉપમાની સુંદરતા એ છે કે તેમાં હિંસા કરતાં સ્વાભાવિકતાનો ભાવ વધારે છે. નદીને સમુદ્ર સુધી કોઈ ધકેલતું નથી; ધરતીનો ઢોળાવ જ તેને ત્યાં લઈ જાય છે. તેમ આ વીરોનો અંત કોઈ અકસ્માત નથી, પણ તેમનાં કર્મો અને કાળની અનિવાર્ય ગતિનું પરિણામ છે. મુંડક ઉપનિષદ (3.2.8)માં પણ કહ્યું છે કે જેમ વહેતી નદીઓ નામ-રૂપ છોડી સમુદ્રમાં અસ્ત પામે છે, તેમ જ્ઞાની પરમ પુરુષમાં લીન થાય છે. અહીં એ જ ઉપમા સંહારના પ્રસંગમાં આવી છે — બધું અંતે એ જ એકમાં પાછું ફરે છે જેમાંથી તે પ્રગટ્યું હતું.

શંકરાચાર્ય આ શ્લોકને આગલા શ્લોક સાથે વાંચીને કહે છે કે બંને ઉપમાઓ પ્રાણીઓના પ્રવેશનાં બે પાસાં દર્શાવે છે. રામાનુજાચાર્ય મુજબ ભગવાન જ સૌના આધાર અને અંતર્યામી છે, તેથી જગતનો લય પણ તેમનામાં જ થાય છે. ‘નરલોકવીર’ કહેવાતા મહાન યોદ્ધાઓ પણ અનંતની સામે નાનકડી ધારાઓ જ છે — એ નમ્રતાનો બોધ પણ અહીં છુપાયેલો છે.

સંદર્ભ

શ્લોક 26–27માં અર્જુન કહી ચૂક્યો છે કે ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો, ભીષ્મ, દ્રોણ, કર્ણ અને આપણા પક્ષના યોદ્ધાઓ પણ ભગવાનનાં વિકરાળ મુખોમાં પ્રવેશી રહ્યા છે. અહીં તે એ દૃશ્યને નદી-સમુદ્રની ઉપમાથી સ્પષ્ટ કરે છે; આગલા શ્લોકમાં પતંગિયાં અને અગ્નિની બીજી ઉપમા આવશે.

જીવન-બોધ

જેમ દરેક નદી અંતે સમુદ્રને મળે છે, તેમ દરેક દેહધારીનો અંત નિશ્ચિત છે. આ સત્ય ડરાવવા માટે નહીં, પણ અહંકાર ઓછો કરી જીવનની દિશા પરમ લક્ષ્ય તરફ વાળવા માટે છે.

મુખ્ય શબ્દો

અંબુવેગ
જળનો પ્રવાહ, નદીની તીવ્ર ધારા
નરલોકવીર
મનુષ્યલોકના મહાન યોદ્ધાઓ
અભિવિજ્વલત્
ચારે બાજુથી સળગતું — વિશ્વરૂપનાં મુખોનું વિશેષણ

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક