શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 11, શ્લોક 51

અધ્યાય 11 – વિશ્વરૂપદર્શનયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

अर्जुन उवाच ।
दृष्ट्वेदं मानुषं रूपं तव सौम्यं जनार्दन ।
इदानीमस्मि संवृत्तः सचेताः प्रकृतिं गतः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

arjuna uvāca .
dṛṣṭvedaṃ mānuṣaṃ rūpaṃ tava saumyaṃ janārdana .
idānīmasmi saṃvṛttaḥ sacetāḥ prakṛtiṃ gataḥ ॥

અર્થ

અર્જુને કહ્યું — હે જનાર્દન! આપનું આ સૌમ્ય માનવરૂપ જોઈને હવે હું શાંતચિત્ત થયો છું અને મારી સ્વાભાવિક અવસ્થામાં પાછો આવ્યો છું.

શબ્દાર્થ

दृष्ट्वा – જોઈને
इदम् – આ
मानुषम् – મનુષ્ય જેવું
रूपम् – રૂપ
तव – આપનું
सौम्यम् – સૌમ્ય, શાંત, મધુર
जनार्दन – હે જનાર્દન (લોકોના દુઃખ દૂર કરનાર)
इदानीम् – હવે
अस्मि – હું છું
संवृत्तः – થઈ ગયો
सचेताः – સ્વસ્થચિત્ત, ભાનમાં
प्रकृतिम् – પોતાની સ્વાભાવિક અવસ્થાને
गतः – પામ્યો

અન્વય

अर्जुनः उवाच — जनार्दन, तव इदम् सौम्यम् मानुषम् रूपम् दृष्ट्वा इदानीम् (अहम्) सचेताः संवृत्तः अस्मि, प्रकृतिम् गतः (च अस्मि) ।

સમજૂતી

વિશ્વરૂપના પ્રચંડ દર્શન પછી આ અર્જુનનું પહેલું શાંત વાક્ય છે, અને તેમાં ઊંડી રાહતનો શ્વાસ સંભળાય છે. ‘દૃષ્ટ્વેદં માનુષં રૂપં તવ સૌમ્યમ્’ — આપનું આ સૌમ્ય માનવીય રૂપ જોઈને. જે કૃષ્ણ સાથે તે રમ્યો, રથ પર બેઠો, હાસ્ય-વિનોદ કર્યો, એ જ પરિચિત મુખ ફરી જોઈને અર્જુનનું હૃદય સ્થિર થયું.

‘સચેતાઃ’ અને ‘પ્રકૃતિં ગતઃ’ — આ બે શબ્દો તેની અગાઉની અવસ્થાથી વિરુદ્ધ છે. વિશ્વરૂપ જોતી વખતે તેણે કહ્યું હતું કે તેને દિશાઓ સૂઝતી નથી અને શાંતિ મળતી નથી (11.25). હવે તેની ચેતના પાછી આવી છે, મન સ્થિર થયું છે અને તે પોતાના સ્વભાવમાં આવી ગયો છે. અહીં ‘પ્રકૃતિ’નો અર્થ તેની સામાન્ય, સ્વસ્થ માનસિક અવસ્થા છે.

‘જનાર્દન’ સંબોધન પણ અર્થપૂર્ણ છે. તેનો એક અર્થ છે ‘જે લોકોનાં દુઃખ દૂર કરે છે’ અથવા ‘જેમની પાસે લોકો પોતાના હિતની યાચના કરે છે’. અર્જુન અનુભવે છે કે આ નામ પ્રમાણે જ ભગવાને તેની વ્યથા દૂર કરી.

આ શ્લોકમાં માણસ અને ઈશ્વરના સંબંધનું એક મધુર સત્ય છુપાયેલું છે. માનવમન અસીમને લાંબો સમય ધારણ કરી શકતું નથી; તેને નિકટતા, આત્મીયતા અને પરિચય જોઈએ છે. તેથી ભગવાન અવતાર લઈને માનવરૂપે આવે છે, જેથી ભક્ત તેમને પ્રેમ કરી શકે. રામાનુજાચાર્ય કહે છે કે ભગવાનનું આ સુલભ સ્વરૂપ (સૌલભ્ય) તેમની દિવ્યતાનું જ સર્વોચ્ચ પ્રમાણ છે.

સંદર્ભ

11.50માં સંજયે કહ્યું કે ભગવાને ફરી સૌમ્ય રૂપ ધારણ કર્યું. અહીં અર્જુન પોતાની શાંત અવસ્થાની પુષ્ટિ કરે છે. પછીના શ્લોક (11.52)થી ભગવાન ફરી બોલે છે અને કહે છે કે અર્જુને જોયેલું રૂપ દેવતાઓ માટે પણ દુર્લભ છે.

જીવન-બોધ

આપણું મન અસીમનો સીધો સામનો લાંબો સમય કરી શકતું નથી; તેને પ્રેમ અને આત્મીયતાનો આધાર જોઈએ છે. તેથી ઈશ્વરને માત્ર શક્તિ તરીકે નહીં, આપણા સૌથી નિકટના મિત્ર તરીકે પણ અનુભવતાં શીખો — એનાથી જ જીવનમાં સ્થિરતા આવે છે.

મુખ્ય શબ્દો

જનાર્દન: લોકોનાં દુઃખ દૂર કરનાર; શ્રીકૃષ્ણનું નામ
સચેતાઃ: સ્વસ્થ, સજાગ અને સ્થિર ચિત્તવાળો
પ્રકૃતિ: અહીં, વ્યક્તિની સ્વાભાવિક, સહજ અવસ્થા