ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 11, શ્લોક 43

અધ્યાય 11 – વિશ્વરૂપદર્શનયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

पितासि लोकस्य चराचरस्य
त्वमस्य पूज्यश्च गुरुर्गरीयान् ।
न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यो
लोकत्रयेऽप्यप्रतिमप्रभाव ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

pitāsi lokasya carācarasya tvamasya pūjyaśca gururgarīyān .
na tvatsamo.astyabhyadhikaḥ kuto.anyo lokatraye.apyapratimaprabhāva ॥

અર્થ

આપ આ ચરાચર જગતના પિતા છો, પૂજનીય છો અને સૌથી મોટા ગુરુ છો. હે અનુપમ પ્રભાવવાળા! ત્રણે લોકમાં આપના સમાન પણ કોઈ નથી, તો આપથી અધિક બીજો ક્યાંથી હોય?

શબ્દાર્થ

  • पिता – પિતા
  • असि – છો
  • लोकस्य – જગતના
  • चराचरस्य – ચર અને અચરના
  • त्वम् – આપ
  • अस्य – આના
  • पूज्यः – પૂજનીય
  • च – અને
  • गुरुः – ગુરુ
  • गरीयान् – સૌથી મહાન
  • न – નહીં
  • त्वत्समः – આપના સમાન
  • अस्ति – છે
  • अभ्यधिकः – અધિક, ચડિયાતો
  • कुतः – ક્યાંથી
  • अन्यः – બીજો
  • लोकत्रये अपि – ત્રણે લોકમાં પણ
  • अप्रतिमप्रभाव – હે અનુપમ પ્રભાવવાળા

અન્વય

(त्वम्) अस्य चराचरस्य लोकस्य पिता असि, त्वम् (अस्य) पूज्यः च गरीयान् गुरुः च । अप्रतिमप्रभाव, लोकत्रये अपि त्वत्समः न अस्ति, अभ्यधिकः अन्यः कुतः ?

સમજૂતી

ક્ષમાયાચનાની વચ્ચે અર્જુન સ્પષ્ટ કરે છે કે તેનો અપરાધ શા માટે ગંભીર છે. આપ ચરાચર જગતના પિતા છો — સર્વ પ્રાણીઓ અને સ્થાવર પદાર્થો આપનાથી જ ઉત્પન્ન છે (14.4 ‘અહં બીજપ્રદઃ પિતા’). આપ પૂજ્ય છો — સર્વ ઉપાસનાનું અંતિમ લક્ષ્ય. અને આપ ગુરુઓના પણ ગુરુ છો — વેદ અને સર્વ જ્ઞાનપરંપરાના મૂળ ઉપદેશક.

‘ગુરુર્ગરીયાન્’ — ગુરુ શબ્દનો મૂળ અર્થ જ ‘ભારે’ કે ‘મહાન’ છે; અર્જુન કહે છે કે આપ એ મહત્તામાં પણ સર્વોપરી છો. અર્જુન માટે આ વ્યક્તિગત સત્ય છે, કારણ કે આ જ યુદ્ધભૂમિ પર કૃષ્ણ તેના ગુરુ બની ગીતાનો ઉપદેશ આપી રહ્યા છે (2.7માં તેણે કહ્યું હતું ‘શિષ્યસ્તેઽહં શાધિ માં ત્વાં પ્રપન્નમ્’). જેમને તે મિત્ર માનતો હતો, તે ખરેખર પિતા અને ગુરુ હતા.

ઉત્તરાર્ધમાં અદ્ભુત તર્ક છે: ત્રણે લોકમાં આપના બરાબર પણ કોઈ નથી, તો આપથી અધિક કોણ હોય? શ્વેતાશ્વતર ઉપનિષદ (6.8) પણ કહે છે — ‘ન તત્સમશ્ચાભ્યધિકશ્ચ દૃશ્યતે’. શંકરાચાર્ય સમજાવે છે કે બે સ્વતંત્ર ઈશ્વર હોય તો જગતની વ્યવસ્થા જ ન ચાલે, તેથી ઈશ્વર એક અને અદ્વિતીય છે. મધ્વાચાર્ય આ શ્લોકને ભગવાનની સર્વોત્તમતાનું સ્પષ્ટ પ્રમાણ ગણે છે — તેઓ જ સ્વતંત્ર છે, બાકી સર્વ તેમને અધીન.

‘અપ્રતિમપ્રભાવ’ — જેમના પ્રભાવની કોઈ ઉપમા નથી. વિશ્વરૂપ દર્શને અર્જુનને બતાવી દીધું છે કે આ કવિની અતિશયોક્તિ નથી, અનુભવનું સત્ય છે.

સંદર્ભ

11.41–42માં અજાણતાં થયેલા અપરાધો માટે ક્ષમા માગ્યા પછી અર્જુન અહીં ભગવાનની અદ્વિતીય મહિમા કહે છે. આગલા શ્લોક (11.44)માં તે સાષ્ટાંગ પ્રણામ કરી પિતા, સખા અને પ્રિયના દૃષ્ટાંતથી ક્ષમાની પ્રાર્થના કરે છે.

જીવન-બોધ

જે આપણને જીવન આપે છે, જે પૂજનીય છે અને જે જ્ઞાન આપે છે — તેમના પ્રત્યે આપણું વર્તન સદા કૃતજ્ઞ અને નમ્ર હોવું જોઈએ. ઈશ્વરમાં આ ત્રણે ભૂમિકાઓ એકસાથે પૂર્ણ રૂપે છે.

મુખ્ય શબ્દો

ચરાચર
હાલતાં-ચાલતાં અને સ્થિર, સમગ્ર સૃષ્ટિ
ગુરુર્ગરીયાન્
ગુરુઓમાં પણ સૌથી મહાન
અપ્રતિમપ્રભાવ
જેમના પ્રભાવની તુલના નથી
અભ્યધિક
ચડિયાતો, શ્રેષ્ઠ

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક