શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 11, શ્લોક 47

અધ્યાય 11 – વિશ્વરૂપદર્શનયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

श्रीभगवानुवाच ।
मया प्रसन्नेन तवार्जुनेदं
रूपं परं दर्शितमात्मयोगात् ।
तेजोमयं विश्वमनन्तमाद्यं
यन्मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

śrībhagavānuvāca .
mayā prasannena tavārjunedaṃ rūpaṃ paraṃ darśitamātmayogāt .
tejomayaṃ viśvamanantamādyaṃ yanme tvadanyena na dṛṣṭapūrvam ॥

અર્થ

શ્રીભગવાને કહ્યું — હે અર્જુન! મેં પ્રસન્ન થઈને મારી યોગશક્તિથી તને આ પરમ રૂપ બતાવ્યું છે — જે તેજોમય, વિશ્વરૂપ, અનંત અને સૌનું આદિ છે; મારું આ રૂપ તારા સિવાય પહેલાં કોઈએ જોયું નથી.

શબ્દાર્થ

मया – મારા વડે
प्रसन्नेन – પ્રસન્ન થઈને, કૃપાપૂર્વક
तव – તને
अर्जुन – હે અર્જુન
इदम् – આ
रूपम् – રૂપ
परम् – પરમ, સર્વશ્રેષ્ઠ
दर्शितम् – બતાવવામાં આવ્યું
आत्मयोगात् – મારી પોતાની યોગશક્તિથી
तेजोमयम् – તેજથી ભરપૂર
विश्वम् – સમગ્ર વિશ્વરૂપ
अनन्तम् – અંત વિનાનું
आद्यम् – સૌનું આદિ, મૂળ કારણ
यत् – જે
मे – મારું
त्वदन्येन – તારા સિવાય બીજા કોઈ વડે
न दृष्टपूर्वम् – પહેલાં જોવાયું નથી

અન્વય

श्रीभगवान् उवाच — अर्जुन, प्रसन्नेन मया आत्मयोगात् तव इदं तेजोमयम् विश्वम् अनन्तम् आद्यम् परम् रूपम् दर्शितम्, यत् मे (रूपम्) त्वत् अन्येन न दृष्टपूर्वम् ।

સમજૂતી

ભયથી કંપતા અર્જુને પ્રાર્થના કરી કે ભગવાન ફરી પોતાનું સૌમ્ય ચતુર્ભુજ સ્વરૂપ બતાવે. તેનો ઉત્તર આપતાં ભગવાન સૌથી પહેલાં તેને આશ્વાસન આપે છે કે આ ભયંકર દર્શન કોઈ ક્રોધ કે સજાનું પરિણામ નહોતું. ‘મયા પ્રસન્નેન’ — મેં પ્રસન્ન થઈને, કૃપા કરીને આ રૂપ બતાવ્યું છે. જે દૃશ્યે અર્જુનને ડરાવી દીધો, તે જ ખરેખર ભગવાનના અનુગ્રહનું સૌથી મોટું પ્રમાણ હતું.

‘આત્મયોગાત્’ શબ્દ દર્શાવે છે કે આ દર્શન અર્જુનની કોઈ સાધનાનું ફળ નહોતું, પરંતુ ભગવાનની પોતાની ઐશ્વર્ય-શક્તિનો પ્રકાશ હતો. જીવ પોતાના પ્રયત્નથી પરમેશ્વરને આ રૂપમાં જોઈ શકતો નથી; તેઓ પોતે પ્રગટ થવા ઇચ્છે ત્યારે જ દર્શન શક્ય બને છે. કઠોપનિષદ પણ કહે છે કે આત્મા જેને વરે છે, તેને જ તે પ્રાપ્ત થાય છે.

રૂપનાં ચાર વિશેષણો મહત્ત્વનાં છે — તેજોમય (પ્રકાશસ્વરૂપ), વિશ્વ (જેમાં આખું જગત સમાયેલું છે), અનંત (દેશ-કાળની મર્યાદાથી પર) અને આદ્ય (સૃષ્ટિનું મૂળ કારણ). આ વિશેષણો યાદ અપાવે છે કે અર્જુને કોઈ ચમત્કારિક દૃશ્ય નહીં, પરંતુ સમગ્ર સૃષ્ટિના આધારભૂત સત્યનું દર્શન કર્યું છે.

‘ત્વદન્યેન ન દૃષ્ટપૂર્વમ્’ — તારા સિવાય કોઈએ પહેલાં જોયું નથી. યશોદા કે કૌરવોની સભામાં પણ વિરાટ રૂપના પ્રસંગો આવે છે, તેથી આચાર્યો સમજાવે છે કે આ વિશિષ્ટ રૂપ — આવી પૂર્ણતાથી અને યુદ્ધના સંહારક કાળ-સ્વરૂપે — માત્ર અર્જુનને જ દેખાયું. આ રીતે ભગવાન અર્જુનના સૌભાગ્યને ઉજાગર કરે છે, જેથી તેનો ભય કૃતજ્ઞતામાં પરિવર્તિત થાય.

સંદર્ભ

આગળના શ્લોકો (11.45–46)માં અર્જુને વિરાટ રૂપથી ભયભીત થઈ ફરી ચતુર્ભુજ રૂપ જોવાની પ્રાર્થના કરી. અહીંથી શ્રીકૃષ્ણ ઉત્તર આપવાનું શરૂ કરે છે — પહેલાં આ દર્શનની દુર્લભતા અને પોતાની કૃપા જણાવે છે. પછીના શ્લોક (11.48)માં તેઓ સ્પષ્ટ કરશે કે વેદ, યજ્ઞ, દાન કે તપથી પણ આ રૂપ જોઈ શકાતું નથી.

જીવન-બોધ

જીવનમાં જે અનુભવો આપણને ડરાવે કે હચમચાવે છે, તે પણ ક્યારેક ઈશ્વરની કૃપાથી જ આવે છે, જેથી આપણી દૃષ્ટિ વિશાળ બને. સાચો આધ્યાત્મિક અનુભવ અહંકારનો નહીં, કૃતજ્ઞતાનો વિષય છે — તે આપણી સિદ્ધિ નહીં, ભગવાનનું દાન છે.

મુખ્ય શબ્દો

આત્મયોગ: ભગવાનની પોતાની દિવ્ય શક્તિ, જેનાથી તેઓ પોતાને પ્રગટ કરે છે
પ્રસાદ (કૃપા): ભગવાનનો અનુગ્રહ, જે દિવ્ય દર્શનનું સાચું કારણ છે
આદ્ય: સૌનું આદિકારણ