શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 11, શ્લોક 21

અધ્યાય 11 – વિશ્વરૂપદર્શનયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

अमी हि त्वां सुरसङ्घा विशन्ति
केचिद्भीताः प्राञ्जलयो गृणन्ति ।
स्वस्तीत्युक्त्वा महर्षिसिद्धसङ्घाः
स्तुवन्ति त्वां स्तुतिभिः पुष्कलाभिः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

amī hi tvāṃ surasaṅghā viśanti kecidbhītāḥ prāñjalayo gṛṇanti .
svastītyuktvā maharṣisiddhasaṅghāḥ stuvanti tvāṃ stutibhiḥ puṣkalābhiḥ ॥

અર્થ

આ દેવતાઓના સમૂહો આપનામાં જ પ્રવેશી રહ્યા છે; કેટલાક ભયભીત થઈને હાથ જોડીને આપનું ગુણગાન કરે છે. મહર્ષિઓ અને સિદ્ધોના સમુદાયો ‘કલ્યાણ થાઓ’ એમ કહીને ઉત્તમ અને ભરપૂર સ્તોત્રોથી આપની સ્તુતિ કરે છે.

શબ્દાર્થ

अमी – આ (સામે દેખાતા)
हि – ખરેખર
त्वाम् – આપનામાં
सुरसङ्घाः – દેવતાઓના સમૂહો
विशन्ति – પ્રવેશે છે
केचित् – કેટલાક
भीताः – ભયભીત થઈને
प्राञ्जलयः – હાથ જોડીને
गृणन्ति – ગુણગાન કરે છે
स्वस्ति – કલ્યાણ થાઓ
इति – એમ
उक्त्वा – કહીને
महर्षिसिद्धसङ्घाः – મહર્ષિઓ અને સિદ્ધોના સમુદાયો
स्तुवन्ति – સ્તુતિ કરે છે
स्तुतिभिः – સ્તોત્રોથી
पुष्कलाभिः – ઉત્તમ, ભરપૂર

અન્વય

अमी हि सुरसङ्घाः त्वाम् विशन्ति; केचित् भीताः प्राञ्जलयः गृणन्ति; महर्षिसिद्धसङ्घाः स्वस्ति इति उक्त्वा पुष्कलाभिः स्तुतिभिः त्वाम् स्तुवन्ति ।

સમજૂતી

હવે અર્જુન વિશ્વરૂપ સામે જુદા જુદા પ્રાણીઓના પ્રતિભાવનું ચિત્ર આપે છે. પહેલું દૃશ્ય — દેવતાઓના સમૂહો ભગવાનમાં પ્રવેશી રહ્યા છે. જેઓ સૃષ્ટિના સંચાલક ગણાય છે, તેઓ પણ અંતે એ જ પરમ સ્રોતમાં પાછા ફરે છે. દેવતાઓ પણ સ્વતંત્ર નથી; તેમની શક્તિ અને અસ્તિત્વ એક પર જ આધારિત છે.

બીજું દૃશ્ય — કેટલાક ભયભીત થઈ હાથ જોડીને ભગવાનનાં નામ અને ગુણ ગાય છે. અહીં ભય અને ભક્તિ સાથે છે. અપાર શક્તિ સામે ઊભેલા જીવનો સહજ ભાવ શરણાગતિનો હોય છે, અને ‘પ્રાંજલિ’ — અંજલિ જોડવી — નમ્રતા અને સમર્પણનું પ્રાચીન ચિહ્ન છે.

ત્રીજું દૃશ્ય — જ્ઞાનમાં સ્થિત મહર્ષિઓ અને સિદ્ધો ભયભીત થતા નથી. તેઓ ‘સ્વસ્તિ’ કહીને, એટલે કે જગતનું કલ્યાણ થાઓ એવી ભાવના સાથે, સંપૂર્ણ સ્તોત્રોથી સ્તુતિ કરે છે. જ્ઞાનીઓ ઉગ્ર રૂપમાં પણ મંગલ જુએ છે, કારણ કે સંહાર પણ એ જ લીલાનો ભાગ છે જેમાં સર્જન છે. શંકરાચાર્ય મુજબ ઋષિઓ ઉત્પાત જોઈને શાંતિ માટે ‘સ્વસ્તિ’ ઉચ્ચારે છે; રામાનુજાચાર્ય તેને ભગવાન પ્રત્યેની પ્રસન્ન ભક્તિનું ચિહ્ન માને છે.

આમ એક જ દર્શનથી જુદી જુદી યોગ્યતાવાળા જીવો જુદો અનુભવ કરે છે — કોઈ વિલીન થાય છે, કોઈ ડરીને શરણ લે છે, તો કોઈ આનંદથી સ્તુતિ કરે છે. અર્જુન પોતે પણ આગળ ભયથી સ્તુતિ સુધીની આ યાત્રા કરશે.

સંદર્ભ

વીસમા શ્લોકમાં ત્રણે લોકના વ્યથિત થવાની વાત હતી; અહીં દેવતાઓ, ઋષિઓ અને સિદ્ધોના જુદા જુદા પ્રતિભાવો વર્ણવાયા છે. બાવીસમા શ્લોકમાં રુદ્રો, આદિત્યો વગેરે દિવ્ય ગણોના વિસ્મયનું વર્ણન આવશે.

જીવન-બોધ

એક જ પરિસ્થિતિને લોકો પોતાની સમજ મુજબ ભય, શરણાગતિ કે આનંદ તરીકે અનુભવે છે. જ્ઞાન અને ભક્તિ આપણને કઠિન દૃશ્યમાં પણ ‘સ્વસ્તિ’ — સર્વના કલ્યાણની ભાવના — જાળવવાની શક્તિ આપે છે.

મુખ્ય શબ્દો

સુરસંઘ: દેવતાઓનો સમૂહ
પ્રાંજલિ: બંને હાથ જોડીને
સ્વસ્તિ: મંગલ, કલ્યાણની કામના
સિદ્ધ: યોગસિદ્ધિ પામેલા દિવ્ય જીવો