ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 11, શ્લોક 31

અધ્યાય 11 – વિશ્વરૂપદર્શનયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

आख्याहि मे को भवानुग्ररूपो
नमोऽस्तु ते देववर प्रसीद ।
विज्ञातुमिच्छामि भवन्तमाद्यं
न हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

ākhyāhi me ko bhavānugrarūpo namo.astu te devavara prasīda .
vijñātumicchāmi bhavantamādyaṃ na hi prajānāmi tava pravṛttim ॥

અર્થ

મને કહો કે આટલા ઉગ્ર રૂપવાળા આપ કોણ છો? હે દેવશ્રેષ્ઠ! આપને નમસ્કાર હો, આપ પ્રસન્ન થાઓ. હું આપ આદિપુરુષને સારી રીતે જાણવા ઇચ્છું છું, કારણ કે આપની આ પ્રવૃત્તિ હું સમજી શકતો નથી.

શબ્દાર્થ

  • आख्याहि – કહો
  • मे – મને
  • कः – કોણ
  • भवान् – આપ
  • उग्ररूपः – ઉગ્ર રૂપવાળા
  • नमः अस्तु – નમસ્કાર હો
  • ते – આપને
  • देववर – હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ
  • प्रसीद – પ્રસન્ન થાઓ
  • विज्ञातुम् – વિશેષ રીતે જાણવા
  • इच्छामि – ઇચ્છું છું
  • भवन्तम् – આપને
  • आद्यम् – આદિ, સૌના મૂળ
  • न हि – કારણ કે નહીં
  • प्रजानामि – જાણું છું, સમજું છું
  • तव – આપની
  • प्रवृत्तिम् – પ્રવૃત્તિ, ચેષ્ટા, પ્રયોજન

અન્વય

उग्ररूपः भवान् कः (इति) मे आख्याहि; देववर, ते नमः अस्तु, प्रसीद; आद्यम् भवन्तम् विज्ञातुम् इच्छामि; हि तव प्रवृत्तिम् न प्रजानामि ।

સમજૂતી

આ શ્લોક અર્જુનના અંતરમાં ઊઠેલી ઊંડી વ્યાકુળતાનો સૂર છે. જે શ્રીકૃષ્ણને તે સખા, સારથિ અને માર્ગદર્શક તરીકે ઓળખતો હતો, તે જ હવે સર્વ લોકોને ગળી જનારા ભયંકર રૂપે ઊભા છે. તેથી તે પૂછે છે — ‘કો ભવાન્ ઉગ્રરૂપઃ?’ આપ કોણ છો? આ પ્રશ્ન અજ્ઞાનમાંથી નહીં, વિસ્મયમાંથી જન્મ્યો છે. વિશ્વરૂપ જોવાની ઇચ્છા તેણે પોતે કરી હતી, પણ જે દેખાય છે તે તેની કલ્પનાથી ઘણું પર છે.

ધ્યાન આપવા જેવું છે કે પ્રશ્નની સાથે જ અર્જુન નમસ્કાર કરે છે અને કૃપા માગે છે — ‘નમોઽસ્તુ તે દેવવર પ્રસીદ’. ભયની ક્ષણે પણ તેની શ્રદ્ધા તૂટી નથી. આ જ સાચા જિજ્ઞાસુનું લક્ષણ છે: તે પ્રશ્ન કરે છે, પણ નમ્રતા અને સમર્પણ સાથે. ગીતા (4.34)માં જ્ઞાન મેળવવાનો માર્ગ પણ આ જ બતાવ્યો છે — પ્રણિપાત, પરિપ્રશ્ન અને સેવા.

‘પ્રવૃત્તિ’ શબ્દ અહીં મહત્ત્વનો છે. અર્જુન ભગવાનના સ્વરૂપની સાથે તેમના આ કાર્યનું પ્રયોજન પણ જાણવા માગે છે — આપ આ સંહાર શા માટે કરો છો? શંકરાચાર્ય તેને ભગવાનની ‘ચેષ્ટા’ એટલે ક્રિયાના અર્થમાં લે છે. રામાનુજાચાર્ય કહે છે કે અર્જુન જાણવા માગે છે કે આ ભયંકર રૂપથી ભગવાન શું કરવા ઇચ્છે છે. આ પ્રશ્નના ઉત્તરમાં જ આગલા શ્લોકમાં ભગવાનનું પ્રસિદ્ધ વચન આવે છે — ‘કાલોઽસ્મિ’.

સંદર્ભ

શ્લોક 15થી 30 સુધી અર્જુન વિશ્વરૂપનું વર્ણન કરતો રહ્યો. હવે તે એ દર્શનનો અર્થ સમજવા સીધો પ્રશ્ન કરે છે. આગલા શ્લોક (32)થી ભગવાન ઉત્તર આપે છે કે તેઓ લોકોનો ક્ષય કરનાર કાળ છે.

જીવન-બોધ

જીવનમાં કોઈ અનુભવ આપણી સમજથી મોટો લાગે ત્યારે ગભરાઈને ભાગવાને બદલે નમ્ર બનીને પ્રશ્ન કરવો જોઈએ. શ્રદ્ધા અને જિજ્ઞાસા સાથે ચાલે, તો ભય પણ જ્ઞાનનું દ્વાર બની જાય છે.

મુખ્ય શબ્દો

ઉગ્રરૂપ
ભયંકર, પ્રચંડ રૂપ
આદ્ય
આદિપુરુષ — સૌનું મૂળ કારણ
પ્રવૃત્તિ
ક્રિયા, ચેષ્ટા અને તેનું પ્રયોજન

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક