શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 11, શ્લોક 39

અધ્યાય 11 – વિશ્વરૂપદર્શનયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

वायुर्यमोऽग्निर्वरुणः शशाङ्कः
प्रजापतिस्त्वं प्रपितामहश्च ।
नमो नमस्तेऽस्तु सहस्रकृत्वः
पुनश्च भूयोऽपि नमो नमस्ते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

vāyuryamo.agnirvaruṇaḥ śaśāṅkaḥ prajāpatistvaṃ prapitāmahaśca .
namo namaste.astu sahasrakṛtvaḥ punaśca bhūyo.api namo namaste ॥

અર્થ

આપ જ વાયુ, યમ, અગ્નિ, વરુણ, ચંદ્ર, પ્રજાપતિ અને પ્રપિતામહ છો. આપને હજાર વાર નમસ્કાર, નમસ્કાર હો; ફરીથી અને વારંવાર આપને નમસ્કાર, નમસ્કાર.

શબ્દાર્થ

वायुः – વાયુ દેવ
यमः – યમરાજ, નિયમન કરનાર
अग्निः – અગ્નિ દેવ
वरुणः – જળના અધિપતિ વરુણ
शशाङ्कः – ચંદ્રમા
प्रजापतिः – પ્રજાના સ્વામી, બ્રહ્મા
त्वम् – આપ
प्रपितामहः – પિતામહ બ્રહ્માના પણ પિતા
च – અને
नमः नमः – નમસ્કાર, નમસ્કાર
ते – આપને
अस्तु – હો
सहस्रकृत्वः – હજાર વાર
पुनः – ફરી
भूयः अपि – વળી વારંવાર

અન્વય

त्वम् वायुः यमः अग्निः वरुणः शशाङ्कः प्रजापतिः प्रपितामहः च (असि) । ते सहस्रकृत्वः नमः नमः अस्तु, पुनः च भूयः अपि ते नमः नमः ।

સમજૂતી

અર્જુન વિશ્વરૂપમાં જે જે દેવતાઓને જુએ છે, તે સૌને એક જ ભગવાનના રૂપ તરીકે ઓળખે છે. વાયુ પ્રાણનો આધાર છે, યમ નિયમ અને મૃત્યુના અધિષ્ઠાતા છે, અગ્નિ યજ્ઞનું મુખ છે, વરુણ જળ અને ઋતના રક્ષક છે, અને ચંદ્ર ઔષધિઓનું પોષણ કરે છે. આ વૈદિક જગતના મુખ્ય દેવો છે; અર્જુન કહે છે — આ બધા આપ જ છો. દસમા અધ્યાયનો વિભૂતિયોગ અહીં પ્રત્યક્ષ બને છે.

‘પ્રજાપતિ’થી સૃષ્ટિનો વિસ્તાર કરનાર બ્રહ્મા અથવા કશ્યપ વગેરે પ્રજાપતિઓ સમજાય છે. ‘પ્રપિતામહ’ શબ્દ અર્થપૂર્ણ છે: બ્રહ્મા સર્વ પ્રાણીઓના પિતામહ કહેવાય છે, કારણ કે તેમનાથી પ્રજાપતિઓ અને તેમનાથી પ્રજા ઉત્પન્ન થઈ; ભગવાન બ્રહ્માના પણ પિતા છે, તેથી પ્રપિતામહ. શંકરાચાર્ય આ જ અર્થ આપે છે.

અદ્વૈત મુજબ આ દેવો એક જ બ્રહ્મની ઉપાધિઓ છે; વિશિષ્ટાદ્વૈતમાં તેઓ ભગવાનનું શરીર છે અને ભગવાન તેમના અંતર્યામી છે; દ્વૈતમાં તેઓ ભગવાનને અધીન રહી તેમની શક્તિથી કાર્ય કરે છે. ત્રણેનો સાર એક છે — કોઈ પણ દેવની પૂજા થાય, અંતિમ સ્વીકારનાર પરમેશ્વર જ છે (9.23).

ઉત્તરાર્ધ ભાષાની મર્યાદા બતાવે છે. ‘નમો નમઃ’ની વારંવારની આવૃત્તિ — હજાર વાર, ફરી, અને ફરી — દર્શાવે છે કે વિસ્મય અને ભક્તિથી ભરેલું હૃદય દલીલથી નહીં, પણ વારંવારના સમર્પણથી જ પોતાનો ભાવ વ્યક્ત કરી શકે છે.

સંદર્ભ

11.38માં ભગવાનને પરમ આશ્રય અને જ્ઞેય કહ્યા પછી અહીં અર્જુન સર્વ વૈદિક દેવોને તેમનું રૂપ માની વારંવાર પ્રણામ કરે છે. આગલા શ્લોક (11.40)માં તે સર્વ દિશાઓથી નમસ્કાર કરે છે.

જીવન-બોધ

જ્યાં પણ શક્તિ, પ્રકાશ કે વ્યવસ્થા દેખાય, ત્યાં એક જ પરમતત્ત્વનું દર્શન કરતાં શીખીએ. જ્યારે શબ્દો ખૂટે, ત્યારે વારંવારનું નમ્ર પ્રણામ જ સૌથી સાચી પ્રાર્થના બને છે.

મુખ્ય શબ્દો

પ્રજાપતિ: પ્રજાના સ્વામી, સૃષ્ટિના વિસ્તારક
પ્રપિતામહ: બ્રહ્માના પણ પિતા, આદિ કારણ
સહસ્રકૃત્વઃ: હજાર વાર, અગણિત વાર