ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 11, શ્લોક 50

અધ્યાય 11 – વિશ્વરૂપદર્શનયોગ · વક્તા: સંજય

સંસ્કૃત શ્લોક

सञ्जय उवाच ।
इत्यर्जुनं वासुदेवस्तथोक्त्वा
स्वकं रूपं दर्शयामास भूयः ।
आश्वासयामास च भीतमेनं
भूत्वा पुनः सौम्यवपुर्महात्मा ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

sañjaya uvāca .
ityarjunaṃ vāsudevastathoktvā svakaṃ rūpaṃ darśayāmāsa bhūyaḥ .
āśvāsayāmāsa ca bhītamenaṃ bhūtvā punaḥ saumyavapurmahātmā ॥

અર્થ

સંજયે કહ્યું — અર્જુનને આ પ્રમાણે કહીને વાસુદેવે ફરીથી પોતાનું રૂપ બતાવ્યું અને એ મહાત્માએ ફરી સૌમ્ય શરીર ધારણ કરીને ભયભીત અર્જુનને આશ્વાસન આપ્યું.

શબ્દાર્થ

  • इति – આ પ્રમાણે
  • अर्जुनम् – અર્જુનને
  • वासुदेवः – વસુદેવપુત્ર શ્રીકૃષ્ણ; સૌમાં વસનાર ભગવાન
  • तथा – તે રીતે
  • उक्त्वा – કહીને
  • स्वकम् – પોતાનું
  • रूपम् – રૂપ
  • दर्शयामास – બતાવ્યું
  • भूयः – ફરીથી
  • आश्वासयामास – આશ્વાસન આપ્યું
  • च – અને
  • भीतम् – ડરેલા
  • एनम् – આ (અર્જુન)ને
  • भूत्वा – થઈને
  • पुनः – ફરી
  • सौम्यवपुः – સૌમ્ય, શાંત શરીરવાળા
  • महात्मा – મહાન આત્મા, પરમાત્મા શ્રીકૃષ્ણ

અન્વય

सञ्जयः उवाच — वासुदेवः अर्जुनम् इति तथा उक्त्वा भूयः स्वकम् रूपम् दर्शयामास; च महात्मा पुनः सौम्यवपुः भूत्वा भीतम् एनम् आश्वासयामास ।

સમજૂતી

વ્યાસદેવે આપેલી દિવ્ય દૃષ્ટિથી બધું નિહાળી રહેલા સંજય હવે ધૃતરાષ્ટ્રને કહે છે કે વિશ્વરૂપનું દર્શન કેવી રીતે પૂર્ણ થયું. અર્જુનને આશ્વાસનનાં વચનો કહ્યા પછી ભગવાને ‘સ્વકં રૂપમ્’ — પોતાનું અંગત રૂપ — ફરી પ્રગટ કર્યું. ‘વાસુદેવ’ નામ અહીં વિશેષ અર્થ ધરાવે છે: તેઓ વસુદેવના પુત્ર પણ છે અને સર્વ પ્રાણીઓમાં વસનાર પરમેશ્વર પણ. જેમનામાં હમણાં આખું વિશ્વ દેખાતું હતું, તે જ હવે ફરી અર્જુનના સખા બનીને સામે ઊભા છે.

શ્લોકમાં બે તબક્કા દેખાય છે — ‘સ્વકં રૂપં દર્શયામાસ’ અને ‘સૌમ્યવપુઃ ભૂત્વા’. ઘણા ટીકાકારો તેનો અર્થ એવો કરે છે કે ભગવાને પહેલાં ચતુર્ભુજ વિષ્ણુરૂપ બતાવ્યું, જેની પ્રાર્થના અર્જુને 11.46માં કરી હતી, અને પછી પોતાનું પરિચિત દ્વિભુજ માનવીય રૂપ ધારણ કર્યું. બીજા આચાર્યો બંનેને એક જ સૌમ્ય રૂપનું વર્ણન માને છે. બંને અર્થઘટનમાં મુખ્ય વાત એક છે — ભગવાને ભક્તની ઇચ્છા મુજબ રૂપ ધારણ કર્યું.

‘આશ્વાસયામાસ ચ ભીતમેનમ્’ — તેમણે ડરેલા અર્જુનને આશ્વાસન આપ્યું. અહીં ‘મહાત્મા’ વિશેષણ ખૂબ હૃદયસ્પર્શી છે. જે સર્વશક્તિમાન છે, તે પોતાના ભક્તનો ભય દૂર કરવા પોતાને સરળ, નિકટ અને કોમળ બનાવી લે છે. આ જ ભગવાનની મહાનતા છે — શક્તિની સાથે કરુણા.

આ શ્લોકથી એ પણ સ્પષ્ટ થાય છે કે ભગવાનનાં બધાં રૂપો સમાન રીતે સત્ય છે. વિશ્વરૂપ તેમની વ્યાપકતા પ્રગટ કરે છે અને સૌમ્ય રૂપ તેમની સુલભતા. ભક્ત માટે બંનેનો અનુભવ જરૂરી છે — એકથી શ્રદ્ધા જાગે છે, બીજાથી પ્રેમ.

સંદર્ભ

11.49માં ભગવાને અર્જુનને ભય છોડી પોતાનું પૂર્વ રૂપ જોવા કહ્યું. આ શ્લોકમાં સંજય તેની પૂર્તિનું વર્ણન કરે છે. પછીના શ્લોક (11.51)માં અર્જુન કહેશે કે સૌમ્ય માનવીય રૂપ જોઈને તેનું ચિત્ત ફરી સ્થિર અને સ્વાભાવિક થયું છે.

જીવન-બોધ

સાચી મહાનતા બીજાને ડરાવવામાં નહીં, આશ્વાસન આપવામાં છે. જેમ ભગવાને પોતાની અસીમ શક્તિને કરુણાના સૌમ્ય રૂપમાં ઢાળી, તેમ આપણે પણ આપણી ક્ષમતાનો ઉપયોગ બીજાના ભય અને દુઃખ દૂર કરવામાં કરવો જોઈએ.

મુખ્ય શબ્દો

વાસુદેવ
વસુદેવપુત્ર કૃષ્ણ; સર્વમાં વસનાર પરમેશ્વર
સૌમ્યવપુ
શાંત, મધુર અને પ્રિય લાગે તેવું શરીર
મહાત્મા
મહાન આત્મા; અહીં કરુણામય પરમાત્મા

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક