શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 11, શ્લોક 8

અધ્યાય 11 – વિશ્વરૂપદર્શનયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

न तु मां शक्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुषा ।
दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

na tu māṃ śakyase draṣṭumanenaiva svacakṣuṣā .
divyaṃ dadāmi te cakṣuḥ paśya me yogamaiśvaram ॥

અર્થ

પરંતુ તું તારી આ પ્રાકૃત આંખોથી મને જોઈ શકે તેમ નથી; તેથી હું તને દિવ્ય ચક્ષુ આપું છું — (તેના વડે) મારા ઈશ્વરીય યોગસામર્થ્યને જો.

શબ્દાર્થ

न – નહીં
तु – પરંતુ
माम् – મને
शक्यसे – સમર્થ છે
द्रष्टुम् – જોવા માટે
अनेन – આ (વડે)
एव – જ
स्वचक्षुषा – પોતાનાં (પ્રાકૃત) નેત્રોથી
दिव्यम् – દિવ્ય
ददामि – આપું છું
ते – તને
चक्षुः – નેત્ર, દૃષ્ટિ
पश्य – જો
मे – મારા
योगम् – યોગને, અલૌકિક સામર્થ્યને
ऐश्वरम् – ઈશ્વરીય

અન્વય

अनेन स्व-चक्षुषा एव तु माम् द्रष्टुम् न शक्यसे; (अतः) ते दिव्यम् चक्षुः ददामि; मे ऐश्वरम् योगम् पश्य ।

સમજૂતી

આ શ્લોક વિશ્વરૂપ-દર્શનની ચાવી છે. ત્રણ શ્લોકો સુધી ભગવાન ‘પશ્ય, પશ્ય’ કહેતા રહ્યા, પણ અર્જુન કશું જોઈ ન શક્યા. હવે ભગવાન કારણ કહે છે — ‘ન તુ માં શક્યસે દ્રષ્ટુમ્ અનેનૈવ સ્વચક્ષુષા’. આંખ ફક્ત પોતાના સ્તરનું જ જોઈ શકે: ભૌતિક આંખ ભૌતિક રંગ અને આકાર જુએ છે. જે રૂપ દેશ-કાળની મર્યાદાથી પર છે અને જેમાં આખું જગત એકસાથે સમાયેલું છે, તેને સીમિત ઇન્દ્રિય કેવી રીતે ગ્રહણ કરે? કઠ ઉપનિષદ (2.3.9) કહે છે — ‘ન સંદૃશે તિષ્ઠતિ રૂપમસ્ય, ન ચક્ષુષા પશ્યતિ કશ્ચનૈનમ્’ — તેનું રૂપ દૃષ્ટિના ક્ષેત્રમાં રહેતું નથી, કોઈ તેને આંખથી જોતું નથી. કેન ઉપનિષદ પણ કહે છે કે તે આંખથી જોવાતો નથી, પણ તેના વડે જ આંખ જુએ છે.

તેથી ભગવાન કહે છે — ‘દિવ્યં દદામિ તે ચક્ષુઃ’ — હું તને દિવ્ય નેત્ર આપું છું. આ દિવ્ય દૃષ્ટિ અર્જુનની પોતાની સાધનાનું ફળ નથી, ભગવાનનું દાન છે. પહેલા શ્લોકમાં અર્જુને જે ‘અનુગ્રહ’ની વાત કરી હતી તે અહીં પરાકાષ્ઠાએ પહોંચે છે. અધ્યાયના અંતે (11.53–54) આ જ વાત સ્પષ્ટ થાય છે: વેદ, તપ, દાન કે યજ્ઞથી આ રૂપ જોઈ શકાતું નથી; કેવળ અનન્ય ભક્તિથી જ તેને જોઈ, જાણી અને તેમાં પ્રવેશી શકાય છે. નોંધનીય છે કે આવી જ દિવ્ય દૃષ્ટિ વ્યાસજીએ સંજયને આપી હતી, જેનાથી તેઓ ધૃતરાષ્ટ્રને આ વૃત્તાંત કહી રહ્યા છે.

આચાર્યોએ આ દિવ્ય ચક્ષુને જુદી જુદી રીતે સમજાવ્યું છે. શંકરાચાર્યના મતે તે એક અલૌકિક દર્શનશક્તિ છે, જેના વડે ઈશ્વરનું આ ઐશ્વર્યમય રૂપ જોઈ શકાય; તે સ્વયં મોક્ષદાયી આત્મજ્ઞાન નથી, કારણ કે આત્મા તો પોતે જ દ્રષ્ટા છે. રામાનુજાચાર્ય કહે છે કે ભગવાનનું રૂપ અપ્રાકૃત — પ્રકૃતિથી બનેલું નથી, તેથી પ્રાકૃત નેત્રો તેને જોઈ શકતાં નથી; ભગવાને અર્જુનને એ દિવ્ય રૂપને ગ્રહણ કરી શકે તેવી અપ્રાકૃત દૃષ્ટિ આપી. માધ્વાચાર્ય પણ તેને ભગવાનની કૃપાથી મળેલી વિશેષ યોગ્યતા માને છે, જે ભક્તની પાત્રતા પ્રમાણે અપાય છે.

‘પશ્ય મે યોગમ્ ઐશ્વરમ્’ — મારા ઈશ્વરીય યોગને જો. અહીં ‘યોગ’નો અર્થ ધ્યાનપદ્ધતિ નહીં, પણ ભગવાનની એ અચિંત્ય શક્તિ છે જેના વડે તેઓ એક હોવા છતાં અનેક રૂપે પ્રગટે છે અને અનેકને એકમાં સમાવી લે છે. નવમા અધ્યાય (9.5)માં પણ આ જ શબ્દો આવ્યા હતા, જ્યાં ભગવાને કહ્યું કે સર્વ ભૂતો મારામાં છે અને નથી પણ.

સાધક માટે આનો ઊંડો સંદેશ છે. સત્યને જોવા વધુ માહિતી નહીં, નવી આંખ જોઈએ — શુદ્ધ, નિર્મળ, અહંકારરહિત દૃષ્ટિ. એ દૃષ્ટિ પ્રયત્નથી તૈયાર થાય છે, પણ અંતે કૃપાથી જ ખૂલે છે.

સંદર્ભ

શ્લોક 5–7માં ભગવાને વારંવાર ‘જો’ કહ્યું, પણ અર્જુન જોઈ ન શક્યા. અહીં ભગવાન કારણ જણાવીને દિવ્ય ચક્ષુ આપે છે. આગલા શ્લોકમાં સંજય ધૃતરાષ્ટ્રને કહે છે કે ભગવાને અર્જુનને પોતાનું પરમ ઐશ્વર્યરૂપ બતાવ્યું.

જીવન-બોધ

જીવનનાં ઊંડાં સત્યો સામાન્ય દૃષ્ટિથી દેખાતાં નથી; તેમને માટે શુદ્ધ અને નમ્ર અંતર્દૃષ્ટિ જોઈએ. સાધના ચાલુ રાખો, પણ યાદ રાખો કે અંતિમ પ્રકાશ ઈશ્વરની કૃપાથી જ આવે છે. ન દેખાય ત્યારે નિરાશ ન થાઓ — દૃષ્ટિ માગો.

મુખ્ય શબ્દો

દિવ્ય ચક્ષુ: ભગવાનની કૃપાથી મળતી અલૌકિક દૃષ્ટિ, જે દિવ્ય રૂપને ગ્રહણ કરી શકે
સ્વચક્ષુ: પોતાનાં પ્રાકૃત નેત્રો, જે ફક્ત ભૌતિક રૂપ જોઈ શકે
ઐશ્વર યોગ: ભગવાનની અચિંત્ય શક્તિ, જેનાથી એકમાં અનેક અને અનેકમાં એક પ્રગટે (9.5)
અપ્રાકૃત: પ્રકૃતિથી ન બનેલું, દિવ્ય